इति श्रीस्कन्दपुराणे रेवाखण्डे पञ्चलिङ्गमाहात्म्ये एकत्रिंशो ऽध्यायः ॥ RKS अध्याय 32 मार्कण्डेय उवाच: गुह्यातिगुह्यरूपाणि पवित्राणि युधिष्ठिर । श्राद्धकार्यस्य सिद्धानि तीर्थानीह निबोध मे
iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe pañcaliṅgamāhātmye ekatriṃśo 'dhyāyaḥ || RKS adhyāya 32 mārkaṇḍeya uvāca: guhyātiguhyarūpāṇi pavitrāṇi yudhiṣṭhira / śrāddhakāryasya siddhāni tīrthānīha nibodha me
अतिगुह्यस्य पुण्यस्य सर्वतो ऽमरकण्टके । तम् आरभ्य गिरिश्रेष्ठं सर्वं पुण्यतरं स्मृतम्
atiguhyasya puṇyasya sarvato 'marakaṇṭake / tam ārabhya giriśreṣṭhaṃ sarvaṃ puṇyataraṃ smṛtam
यावत् सा नर्मदा मध्ये पुण्यस्रोता महानदी । नास्ति तस्मात् परं पुण्यं त्रिषु लोकेषु भारत
yāvat sā narmadā madhye puṇyasrotā mahānadī / nāsti tasmāt paraṃ puṇyaṃ triṣu lokeṣu bhārata
तस्योत्तरविभागे ऽस्ति नामतो यज्ञपर्वतः । कनिष्ठो विन्ध्यपुत्रस् तु भ्राता पर्यङ्कभूभृतः
tasyottaravibhāge 'sti nāmato yajñaparvataḥ / kaniṣṭho vindhyaputras tu bhrātā paryaṅkabhūbhṛtaḥ
स्वयंभुवा पुरा तस्मिन्न् इष्टः सौत्रामणिर्मखः । तत्रैवेष्टं मघवता हयमेधेन भारत
svayaṃbhuvā purā tasminn iṣṭaḥ sautrāmaṇirmakhaḥ / tatraiveṣṭaṃ maghavatā hayamedhena bhārata
दधीचिना ऽथ देवैश् च तत्रैवेष्टं महामखैः । निश्क्रान्ता पर्वतात् तस्माच् चतुर्नामा महानदी
dadhīcinā 'tha devaiś ca tatraiveṣṭaṃ mahāmakhaiḥ / niśkrāntā parvatāt tasmāc caturnāmā mahānadī
पतिता नर्मदायां तु सङ्गमो लोकविश्रुतः । तस्यास् तीरे तु ये दर्भाः पीतवर्णाः क्षितिं गताः
patitā narmadāyāṃ tu saṅgamo lokaviśrutaḥ / tasyās tīre tu ye darbhāḥ pītavarṇāḥ kṣitiṃ gatāḥ
ते श्राद्धकरणे भूप पितॄणां मोक्षदायकाः । स यावत् सङ्गमो नद्याः स यावद् यज्ञपर्वतः
te śrāddhakaraṇe bhūpa pitṝṇāṃ mokṣadāyakāḥ / sa yāvat saṅgamo nadyāḥ sa yāvad yajñaparvataḥ
एतस्मिन्न् अन्तरे राजन् श्राद्धं यः परिकल्पयेत् । पितरस् तस्य तृप्यन्ति स्नानं कुर्यात् प्रदक्षिणम्
etasminn antare rājan śrāddhaṃ yaḥ parikalpayet / pitaras tasya tṛpyanti snānaṃ kuryāt pradakṣiṇam
सिद्धेश्वरं नामलिङ्गं चतुष्केश्वरम् एव च । संख्या न भूयो लोकेषु ख्यातमात्रं मया ऽनघ
siddheśvaraṃ nāmaliṅgaṃ catuṣkeśvaram eva ca / saṃkhyā na bhūyo lokeṣu khyātamātraṃ mayā 'nagha
सङ्गमे विद्यते देवो न तं पश्यन्ति मानवाः । पूज्यते नागकन्याभिः सदेवासुरसत्तमैः
saṅgame vidyate devo na taṃ paśyanti mānavāḥ / pūjyate nāgakanyābhiḥ sadevāsurasattamaiḥ
कथयामि तवाख्यानम् इतिहासं पुरातनम् । ऋषिः सुपर्णो यत्रासीद् ब्रह्मयोनिर् जितेन्द्रियः
kathayāmi tavākhyānam itihāsaṃ purātanam / ṛṣiḥ suparṇo yatrāsīd brahmayonir jitendriyaḥ
पुरुहूता तस्य भार्या धर्मपत्नी पतिव्रता । नैमिषारण्यवासस्य कन्दमूलफलाशिनः
puruhūtā tasya bhāryā dharmapatnī pativratā / naimiṣāraṇyavāsasya kandamūlaphalāśinaḥ
कृष्णाजिनपरीधानवल्कलादिकवाससः । त्रिकालवह्णिहोतारो वेदाध्ययनतत्पराः
kṛṣṇājinaparīdhānavalkalādikavāsasaḥ / trikālavahṇihotāro vedādhyayanatatparāḥ
वेदस्मृतिपुराणोक्तमोक्षोपायविचिन्तकाः । ऋषयो दशलक्षाणि नैमिषारण्यवासिनः
vedasmṛtipurāṇoktamokṣopāyavicintakāḥ / ṛṣayo daśalakṣāṇi naimiṣāraṇyavāsinaḥ
बालखिल्याश् च तत्रैव ब्रह्मणो मानसाः सुताः । ब्रह्मदण्डं समारुह्य देवलोकं प्रयान्ति ते
bālakhilyāś ca tatraiva brahmaṇo mānasāḥ sutāḥ / brahmadaṇḍaṃ samāruhya devalokaṃ prayānti te
मासोपवासिनस् तत्र जलाहारास् तथापरे । तिष्ठन्ति बहवः केचिद् एकपादेन चापरे
māsopavāsinas tatra jalāhārās tathāpare / tiṣṭhanti bahavaḥ kecid ekapādena cāpare
तस्मिंस् तपोवने रम्ये सिद्धगन्धर्वसेविते । प्रसाद्य चाब्रवीद् वाक्यं पुरुहूता निजं पतिम्
tasmiṃs tapovane ramye siddhagandharvasevite / prasādya cābravīd vākyaṃ puruhūtā nijaṃ patim
ऋतुकाले तु पर्वणि मांभजस्व महामुने । जायते मे यथा पुत्रः सर्वसन्तानपावनः
ṛtukāle tu parvaṇi māṃbhajasva mahāmune / jāyate me yathā putraḥ sarvasantānapāvanaḥ
पुत्रेण लोकान् जयते तृप्यन्ति पितृदेवताः । अपुत्रस्य गतिर् नास्ति तस्मात् पुत्रम् अजीजनः
putreṇa lokān jayate tṛpyanti pitṛdevatāḥ / aputrasya gatir nāsti tasmāt putram ajījanaḥ
ब्राह्मण उवाच: अमावास्याद्य गोत्रे ऽस्मिन् मैथुनं वर्जितं प्रिये । अकर्तव्यम् इदं भद्रे पितॄणां वार्जितं ध्रुवम्
brāhmaṇa uvāca: amāvāsyādya gotre 'smin maithunaṃ varjitaṃ priye / akartavyam idaṃ bhadre pitṝṇāṃ vārjitaṃ dhruvam
पितरस्तस्य तन् मांसं भुञ्जते ऋतुगामिनः । दिव्यं वर्षसहस्रं तु तप्तं मे दुष्करं तपः
pitarastasya tan māṃsaṃ bhuñjate ṛtugāminaḥ / divyaṃ varṣasahasraṃ tu taptaṃ me duṣkaraṃ tapaḥ
स्नात्वा तत्क्षणमात्रेण चाण्डालस् त्रिदिवङ्गतः । धिक् धिक् धिग् ईरितं सर्वं न वेदो न च याजनम्
snātvā tatkṣaṇamātreṇa cāṇḍālas tridivaṅgataḥ / dhik dhik dhig īritaṃ sarvaṃ na vedo na ca yājanam
प्रहस्य चाब्रवीद् वाक्यं निषादी तं मुनिं प्रति । विषादं त्यज विप्रर्षे सत्यम् एतद् ब्रवीम्य् अहम्
prahasya cābravīd vākyaṃ niṣādī taṃ muniṃ prati / viṣādaṃ tyaja viprarṣe satyam etad bravīmy aham
अहंकारविमूढात्मा त्वत् समो नास्ति तापसः । न स्नानं न जपो होमो न स्वाध्यायः शिवार्चनम्
ahaṃkāravimūḍhātmā tvat samo nāsti tāpasaḥ / na snānaṃ na japo homo na svādhyāyaḥ śivārcanam
निष्कलं क्लेशमापन्नो वायुभक्षो निराश्रयः । त्वत् तपो ध्यानयोगश् च स्वर्गप्राप्तिश् च तत् कथम्
niṣkalaṃ kleśamāpanno vāyubhakṣo nirāśrayaḥ / tvat tapo dhyānayogaś ca svargaprāptiś ca tat katham
जाबालिर् उवाच: का ऽसि त्वं च वरारोहे निषादी रूपमाश्रिता । उमा सरस्वती गङ्गा मां जिज्ञासितुम् आगता
jābālir uvāca: kā 'si tvaṃ ca varārohe niṣādī rūpamāśritā / umā sarasvatī gaṅgā māṃ jijñāsitum āgatā
अनुग्रहम् इमं मन्ये धर्मं ब्रूहि शुचिस्मिते । निषादो नैमिषारण्ये ममासीत् मुनिपुंगव
anugraham imaṃ manye dharmaṃ brūhi śucismite / niṣādo naimiṣāraṇye mamāsīt munipuṃgava
कामार्तया मया दर्शे भर्ता पुत्राय याचितः । अकाले याचमाना ऽहं तेन शप्ता महात्मना
kāmārtayā mayā darśe bhartā putrāya yācitaḥ / akāle yācamānā 'haṃ tena śaptā mahātmanā
स च भर्ता मया शप्तस्ततो ऽन्यो ऽन्यं समागते । अस्य तीर्थस्य महात्म्यादावां मुक्तौ तु किल्बिषात्
sa ca bhartā mayā śaptastato 'nyo 'nyaṃ samāgate / asya tīrthasya mahātmyādāvāṃ muktau tu kilbiṣāt
तस्मात् त्वं हि मुनिश्रेष्ठ शिवाराधनतत्परः । मदर्थं कुरु कर्माणि होमजाप्यादिकं मुहुः
tasmāt tvaṃ hi muniśreṣṭha śivārādhanatatparaḥ / madarthaṃ kuru karmāṇi homajāpyādikaṃ muhuḥ
यास्यसे त्वं समे देशे सत्यम् एतद् ब्रवीम्य् अहम् । इत्य् उक्त्वा सा ययौ स्वर्गं निजभर्त्रा समन्विता
yāsyase tvaṃ same deśe satyam etad bravīmy aham / ity uktvā sā yayau svargaṃ nijabhartrā samanvitā
त्यक्त्वा स्वकल्पं जाबालिः शिवाराधनतत्परः । अचिरेणैव कालेन ब्रह्मलोकम् उपागतः
tyaktvā svakalpaṃ jābāliḥ śivārādhanatatparaḥ / acireṇaiva kālena brahmalokam upāgataḥ