Chapter 34

इति श्रीस्कन्दपुराणे रेवाखण्डे पातालेश्वरमाहात्म्यं नाम त्रयस्त्रिंशो ऽध्यायः ॥ RKS अध्याय 34 मार्कण्डेय उवाच: कथयामि तवाख्यानम् इन्द्रद्युम्नस्य भारत । अयोध्याधिपतिः श्रीमान् सूर्यवंशे महीपतिः

iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe pātāleśvaramāhātmyaṃ nāma trayastriṃśo 'dhyāyaḥ || RKS adhyāya 34 mārkaṇḍeya uvāca: kathayāmi tavākhyānam indradyumnasya bhārata / ayodhyādhipatiḥ śrīmān sūryavaṃśe mahīpatiḥ

बुभुजे स महीं सर्वां सशैलवनकाननाम् । चक्रवर्ती नृपश्रेष्ठः सत्यसंधो दृढव्रतः

bubhuje sa mahīṃ sarvāṃ saśailavanakānanām / cakravartī nṛpaśreṣṭhaḥ satyasaṃdho dṛḍhavrataḥ

स शशास महीं सर्वां यथा शक्रो ऽमरावतीम् । यज्ञहोमसहस्रैस् तु ददाह वसुधाम् इमाम्

sa śaśāsa mahīṃ sarvāṃ yathā śakro 'marāvatīm / yajñahomasahasrais tu dadāha vasudhām imām

यज्ञोत्सवविवाहैस् तु वेदमङ्गलमङ्गलैः । चातुर्वर्ण्यं स्वधर्मस्थं प्राकृता इतरे जनाः

yajñotsavavivāhais tu vedamaṅgalamaṅgalaiḥ / cāturvarṇyaṃ svadharmasthaṃ prākṛtā itare janāḥ

कामं कामदुघा धेनुर् धरणी सस्यशालिनी । पप्रच्छ स तु राजर्षिर् वशिष्ठं ब्रह्मवित्तमम्

kāmaṃ kāmadughā dhenur dharaṇī sasyaśālinī / papraccha sa tu rājarṣir vaśiṣṭhaṃ brahmavittamam

शक्रश् चाङ्गिरसं यद्वद् अयोध्याधिपतिस् तथा । सोमसूर्यान्वयस्यैकं तारणं च पुरोधसम्

śakraś cāṅgirasaṃ yadvad ayodhyādhipatis tathā / somasūryānvayasyaikaṃ tāraṇaṃ ca purodhasam

हयमेधं महायज्ञं कस्मिंस् तीर्थे यजाम्य् अहम् । कथय त्वं प्रसादेन यथा दृष्टं यथा श्रुतम्

hayamedhaṃ mahāyajñaṃ kasmiṃs tīrthe yajāmy aham / kathaya tvaṃ prasādena yathā dṛṣṭaṃ yathā śrutam

वशिष्ठ उवाच: ब्रह्मर्षयो वेदविदो यथा ते चाब्रुवन् नृप । यज्ञो निवर्तितव्यस् तु ऋत्विग्भिर् ब्राह्मणैस् तव

vaśiṣṭha uvāca: brahmarṣayo vedavido yathā te cābruvan nṛpa / yajño nivartitavyas tu ṛtvigbhir brāhmaṇais tava

मरीचिः कश्यपश् चापि अङ्गिरा गौतमस् तथा । दुर्वासाश् च्यवनो धूम्रः कण्वश् चैव महामुनिः

marīciḥ kaśyapaś cāpi aṅgirā gautamas tathā / durvāsāś cyavano dhūmraḥ kaṇvaś caiva mahāmuniḥ

एते चान्ये च नृपते मुनीन्द्राः शंसितव्रताः । पप्रच्छ तान् महाराज इन्द्रद्युम्नो महीपतिः

ete cānye ca nṛpate munīndrāḥ śaṃsitavratāḥ / papraccha tān mahārāja indradyumno mahīpatiḥ

कस्मिंस् तीर्थे कृतो यज्ञः कामभोगफलप्रदः । एतत् सर्वं यथार्थं मे वदन्तु मुनिपुंगवाः

kasmiṃs tīrthe kṛto yajñaḥ kāmabhogaphalapradaḥ / etat sarvaṃ yathārthaṃ me vadantu munipuṃgavāḥ

ऋषय ऊचुः: केचिद् वाराणसीं भूप प्रयागं च तथा परे

ṛṣaya ūcuḥ: kecid vārāṇasīṃ bhūpa prayāgaṃ ca tathā pare

अन्ये वै नैमिषं तीर्थं पुष्करं च तथापरे । कुब्जाम्रकं तथा चान्ये गङ्गाद्वारमथापरे

anye vai naimiṣaṃ tīrthaṃ puṣkaraṃ ca tathāpare / kubjāmrakaṃ tathā cānye gaṅgādvāramathāpare

मायापुरीं तथा चान्ये सर्वदेवनमस्कृताम् । वदन्त्य् अन्ये हिमस्थानं बिल्वकं नीलपर्वतम्

māyāpurīṃ tathā cānye sarvadevanamaskṛtām / vadanty anye himasthānaṃ bilvakaṃ nīlaparvatam

कुशावर्तं तथैवा ऽन्ये तथा रुद्रमहालयम् । ईशानं चैव केदारं सर्वतीर्थम् अयं शुभम्

kuśāvartaṃ tathaivā 'nye tathā rudramahālayam / īśānaṃ caiva kedāraṃ sarvatīrtham ayaṃ śubham

और्वतीर्थं वदन्त्य् अन्ये तथा बदरिकाश्रमम् । कालञ्जरं नीलकण्ठं देवदारुवनं तथा

aurvatīrthaṃ vadanty anye tathā badarikāśramam / kālañjaraṃ nīlakaṇṭhaṃ devadāruvanaṃ tathā

हेमकूटं विरूपाक्षम् अन्ये चण्डीश्वरं तथा । भूतेश्वरं भस्मगात्रं प्रभासं शशिभूषणम्

hemakūṭaṃ virūpākṣam anye caṇḍīśvaraṃ tathā / bhūteśvaraṃ bhasmagātraṃ prabhāsaṃ śaśibhūṣaṇam

तीर्थान्य् एतानि चान्यानि कथितानि तवानघ । मतान्तरं मुनीनां च विविधं परिकीर्तितम्

tīrthāny etāni cānyāni kathitāni tavānagha / matāntaraṃ munīnāṃ ca vividhaṃ parikīrtitam

दुर्वासाश् चाब्रवीद् वाक्यं प्रहसन्न् इव तं नृपम् । विप्राणां ज्ञानतो ज्यैष्ठ्यं क्षत्रियाणां तु वीर्यतः

durvāsāś cābravīd vākyaṃ prahasann iva taṃ nṛpam / viprāṇāṃ jñānato jyaiṣṭhyaṃ kṣatriyāṇāṃ tu vīryataḥ

वैश्यानां धान्यधनतः शूद्राणां चैव जन्मतः । मार्कण्डेये विद्यमाने सप्तकल्पानुवर्तिनि

vaiśyānāṃ dhānyadhanataḥ śūdrāṇāṃ caiva janmataḥ / mārkaṇḍeye vidyamāne saptakalpānuvartini

भविष्यभूततत्त्वज्ञे त्रिकालज्ञे त्रयीविदि । ब्रह्मविष्णुमहेशानप्रमाणज्ञे तपोधने

bhaviṣyabhūtatattvajñe trikālajñe trayīvidi / brahmaviṣṇumaheśānapramāṇajñe tapodhane

कस्यास्ति धर्मकथने सामर्थ्यं धर्मनिश्चये । धर्मारण्ये महाराज गम्यतां कल्पगातटे

kasyāsti dharmakathane sāmarthyaṃ dharmaniścaye / dharmāraṇye mahārāja gamyatāṃ kalpagātaṭe

मार्कण्डेयो वक्ष्यते यत् तत्र यज्ञः प्रवर्त्यताम् । इन्द्रद्युम्न उवाच: यथा वदसि देवर्षे तथा कार्यं मयानघ

mārkaṇḍeyo vakṣyate yat tatra yajñaḥ pravartyatām / indradyumna uvāca: yathā vadasi devarṣe tathā kāryaṃ mayānagha

इत्युक्त्वा मुनिभिः सार्द्धं गन्तुं मार्कण्डमाश्रमम् । उवाच वचनं राजा प्रतीहारं सुवर्चसम्

ityuktvā munibhiḥ sārddhaṃ gantuṃ mārkaṇḍamāśramam / uvāca vacanaṃ rājā pratīhāraṃ suvarcasam

मन्त्रिणं देवगर्भं च बृहस्पतिसमं नृप । यज्ञोपस्करसम्भारं सर्वमादाय सत्वरम्

mantriṇaṃ devagarbhaṃ ca bṛhaspatisamaṃ nṛpa / yajñopaskarasambhāraṃ sarvamādāya satvaram

आगच्छन्तु भवन्तो ऽत्र ममादेशपरायणाः । साग्निभिर् ब्राह्मणैः सार्द्धं यास्यामः कल्पगातटम्

āgacchantu bhavanto 'tra mamādeśaparāyaṇāḥ / sāgnibhir brāhmaṇaiḥ sārddhaṃ yāsyāmaḥ kalpagātaṭam

शीघ्रं सम्पाद्यतां सर्वं यथा यज्ञः प्रवर्त्यताम् । सर्वेषाम् एव विप्राणां यानम् एषां पृथक् पृथक्

śīghraṃ sampādyatāṃ sarvaṃ yathā yajñaḥ pravartyatām / sarveṣām eva viprāṇāṃ yānam eṣāṃ pṛthak pṛthak

शतानि चाष्टौ राज्ञीनां यानमासां प्रकल्पय । नवखण्डक्षितीशानां समुद्रद्वीपवासिनाम्

śatāni cāṣṭau rājñīnāṃ yānamāsāṃ prakalpaya / navakhaṇḍakṣitīśānāṃ samudradvīpavāsinām

नानानृपसहस्राणां घोषणा क्रियतां मुहुः । चन्द्रद्वीपं च सेतुं च ताम्रपात्रं शिलाष्टकम्

nānānṛpasahasrāṇāṃ ghoṣaṇā kriyatāṃ muhuḥ / candradvīpaṃ ca setuṃ ca tāmrapātraṃ śilāṣṭakam

भोगद्वीपं च सौम्यं च गान्धर्ववारुणं तथा । कुमारिकाख्यं नवमं नवभेदं प्रवर्तितम्

bhogadvīpaṃ ca saumyaṃ ca gāndharvavāruṇaṃ tathā / kumārikākhyaṃ navamaṃ navabhedaṃ pravartitam

जम्बूशाककुशक्रौञ्चशाल्मलिप्लक्षपुष्कराः । सप्तद्वीपाः समाख्याताः समुद्राश् च निबोध मे

jambūśākakuśakrauñcaśālmaliplakṣapuṣkarāḥ / saptadvīpāḥ samākhyātāḥ samudrāś ca nibodha me

क्षारसर्पिर् दधिक्षीरमदिरेक्षुजलात्मकाः । समुद्राः परिखाकाराः पृथिवीमानकीर्तिताः

kṣārasarpir dadhikṣīramadirekṣujalātmakāḥ / samudrāḥ parikhākārāḥ pṛthivīmānakīrtitāḥ

एतेषां घोषणां कार्यां ममादेशानुवर्तिनाम् । गवां च त्रीणि लक्षाणि सवत्सानां पयोमुचाम्

eteṣāṃ ghoṣaṇāṃ kāryāṃ mamādeśānuvartinām / gavāṃ ca trīṇi lakṣāṇi savatsānāṃ payomucām

अश्वानां श्यामकर्णानां सपादं लक्षम् एव च । दन्तिनामयुतं चैव घण्टाभरणभूषितम्

aśvānāṃ śyāmakarṇānāṃ sapādaṃ lakṣam eva ca / dantināmayutaṃ caiva ghaṇṭābharaṇabhūṣitam

सहस्राणि च चत्वारि यानानां कामचारिणाम् । लक्षं तु करभाणां वै मणिमाणिक्यम् एव च

sahasrāṇi ca catvāri yānānāṃ kāmacāriṇām / lakṣaṃ tu karabhāṇāṃ vai maṇimāṇikyam eva ca

अग्निशौचानि वस्त्राणि ब्राह्मणार्थे तथैव च । नानाभक्षाणि भोज्यानि पानानि विविधानि च

agniśaucāni vastrāṇi brāhmaṇārthe tathaiva ca / nānābhakṣāṇi bhojyāni pānāni vividhāni ca

लक्षं कर्मकराणां तु तिलदर्भादिकं तथा । देवगर्भं समादिश्य मन्त्रिणं वदतां वरः

lakṣaṃ karmakarāṇāṃ tu tiladarbhādikaṃ tathā / devagarbhaṃ samādiśya mantriṇaṃ vadatāṃ varaḥ

तत्रस्थैर् ब्राह्मणैः सार्द्धं दिव्यं यानं समाश्रितः । मुदा परमया युक्तः सान्तः पुरपरिच्छदः

tatrasthair brāhmaṇaiḥ sārddhaṃ divyaṃ yānaṃ samāśritaḥ / mudā paramayā yuktaḥ sāntaḥ puraparicchadaḥ

धर्मारण्यं ततः प्राप्तो यत्रास्ते सप्तकल्पगः । ओंकारं कल्पगां दृष्ट्वा वैदूर्यं पर्वतं तथा

dharmāraṇyaṃ tataḥ prāpto yatrāste saptakalpagaḥ / oṃkāraṃ kalpagāṃ dṛṣṭvā vaidūryaṃ parvataṃ tathā

मुक्तो ऽस्मि किल्बिषादद्य सप्तजन्मकृताद् अपि । एवम् उक्त्वोपविष्टो ऽसौ साष्टाङ्गं प्रणिपत्य च

mukto 'smi kilbiṣādadya saptajanmakṛtād api / evam uktvopaviṣṭo 'sau sāṣṭāṅgaṃ praṇipatya ca

यथार्थं पूजयामास तम् ऋषिं स नृपोत्तमः । दृष्ट्वा तं नृपतिं प्राह मार्कण्डेयो महामुनिः

yathārthaṃ pūjayāmāsa tam ṛṣiṃ sa nṛpottamaḥ / dṛṣṭvā taṃ nṛpatiṃ prāha mārkaṇḍeyo mahāmuniḥ

कुशलं नृपशार्दूल चिरं दृष्टो ऽसि सुव्रत । किम् आगमनकार्यं ते ब्राह्मणैर् मुनिपुंगवैः

kuśalaṃ nṛpaśārdūla ciraṃ dṛṣṭo 'si suvrata / kim āgamanakāryaṃ te brāhmaṇair munipuṃgavaiḥ

इन्द्रद्युम्न उवाच: यज्ञं कर्तुं समायातः कस्मिंस् तीर्थे द्विजोत्तम । शिवेन कथितं यत्ते पुराणं स्कन्दकीर्तितम्

indradyumna uvāca: yajñaṃ kartuṃ samāyātaḥ kasmiṃs tīrthe dvijottama / śivena kathitaṃ yatte purāṇaṃ skandakīrtitam

तदहं श्रोतुम् इच्छामि यज्ञक्षेत्रफलं महत्

tadahaṃ śrotum icchāmi yajñakṣetraphalaṃ mahat

मार्कण्डेय उवाच: पृथिव्यां यानि तीर्थानि आसमुद्रान्तगोचरे

mārkaṇḍeya uvāca: pṛthivyāṃ yāni tīrthāni āsamudrāntagocare

स्नानं कर्तुं समायान्ति नर्मदायां नराधिपा । उत्तरे यानि लिङ्गानि यानि तीर्थानि दक्षिणे

snānaṃ kartuṃ samāyānti narmadāyāṃ narādhipā / uttare yāni liṅgāni yāni tīrthāni dakṣiṇe

लीयन्ते कोटितीर्थेषु कोटितीर्थं ततः स्मृतम् । शिवेन कथितं पूर्वं पार्वत्याः षण्मुखस्य च

līyante koṭitīrtheṣu koṭitīrthaṃ tataḥ smṛtam / śivena kathitaṃ pūrvaṃ pārvatyāḥ ṣaṇmukhasya ca

ब्रह्मविष्ण्वादिदेवानां शक्रस्यापि प्रकीर्तितम् । तन् मया कथितं राजन् यथोद्दिष्टं तु शम्भुना

brahmaviṣṇvādidevānāṃ śakrasyāpi prakīrtitam / tan mayā kathitaṃ rājan yathoddiṣṭaṃ tu śambhunā

ओंकारसन्निधौ रेवाकोटितीर्थं प्रकीर्तितम् । अत्र दत्तं हुतं चेष्टं तपस् तप्तं सुदुष्करम्

oṃkārasannidhau revākoṭitīrthaṃ prakīrtitam / atra dattaṃ hutaṃ ceṣṭaṃ tapas taptaṃ suduṣkaram

तस्यान्तो नैव विद्यते महेश्वरवचो यथा । राहुसोमसमायोगे कुरुक्षेत्रं प्रशस्यते

tasyānto naiva vidyate maheśvaravaco yathā / rāhusomasamāyoge kurukṣetraṃ praśasyate

सर्वदा सर्वकार्येषु नर्मदा पुण्यदायिनी । त्रयोदशगुणं विद्धि तीर्थम् आहुर् मनीषिणः

sarvadā sarvakāryeṣu narmadā puṇyadāyinī / trayodaśaguṇaṃ viddhi tīrtham āhur manīṣiṇaḥ

शतकोटिगुणं तत् तु कोटितीर्थं प्रचक्षते

śatakoṭiguṇaṃ tat tu koṭitīrthaṃ pracakṣate

चन्द्रसूर्योपरागे तु विशेषेण नराधिप । यज त्वं कोटितीर्थेषु यदि स्वर्गम् अभीप्ससि

candrasūryoparāge tu viśeṣeṇa narādhipa / yaja tvaṃ koṭitīrtheṣu yadi svargam abhīpsasi

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा राजा परमधार्मिकः । पादौ जग्राह तत्रैव मुनेर् अमिततेजसः

tasya tad vacanaṃ śrutvā rājā paramadhārmikaḥ / pādau jagrāha tatraiva muner amitatejasaḥ

अनुग्रहम् इमं मन्ये यत् त्वया कथितं मम । एतस्मिन्न् अन्तरे प्राप्ते यज्ञयूपान् उपस्करान्

anugraham imaṃ manye yat tvayā kathitaṃ mama / etasminn antare prāpte yajñayūpān upaskarān

नानादेशान् क्षत्रियांश् च गाश् चाश्वांश् च गजांस् तथा । तत्क्षणाद् देवगर्भश् च प्रतीहारः समार्पयत्

nānādeśān kṣatriyāṃś ca gāś cāśvāṃś ca gajāṃs tathā / tatkṣaṇād devagarbhaś ca pratīhāraḥ samārpayat

त्रिंशद्योजनपर्यन्तं यज्ञयूपांश् च मण्डपम् । चकार स्वप्रमाणानि कुण्डानि विविधानि च

triṃśadyojanaparyantaṃ yajñayūpāṃś ca maṇḍapam / cakāra svapramāṇāni kuṇḍāni vividhāni ca

वेदध्वनितनिर्घोषा दिवं भूमिं समस्पृशन् । निर्धूमश् चाभवद् वह्णिः सूर्यकोटिसमप्रभः

vedadhvanitanirghoṣā divaṃ bhūmiṃ samaspṛśan / nirdhūmaś cābhavad vahṇiḥ sūryakoṭisamaprabhaḥ

ब्रह्माणं च तथा विष्णुं रुद्रं चैव समाह्वयत् । रुद्रा एकादश तत्र तथादित्याश् च द्वादश

brahmāṇaṃ ca tathā viṣṇuṃ rudraṃ caiva samāhvayat / rudrā ekādaśa tatra tathādityāś ca dvādaśa

विश्वेदेवास् तथासाध्या मरुतश् च तथा वसुः । लोकपालास् तथा चाष्टौ समुद्राः सरितस् तथा

viśvedevās tathāsādhyā marutaś ca tathā vasuḥ / lokapālās tathā cāṣṭau samudrāḥ saritas tathā

वनस्पतयस् तथा शैलास् तीर्थानि विविधानि च । दिक्पाला भूतपालाश् च सिद्धगन्धर्वकिन्नराः

vanaspatayas tathā śailās tīrthāni vividhāni ca / dikpālā bhūtapālāś ca siddhagandharvakinnarāḥ

पितरः सोमपाः सर्वे भुक्तिमुक्तिफलप्रदाः । राक्षसा गुह्यका भूता उरगाश् च यथा तथा

pitaraḥ somapāḥ sarve bhuktimuktiphalapradāḥ / rākṣasā guhyakā bhūtā uragāś ca yathā tathā

सद्मवातास् तथाकाशवासिनश् च तथोत्सवे । घृतक्षीरवहा नद्यो दधिपायसकर्दमाः

sadmavātās tathākāśavāsinaś ca tathotsave / ghṛtakṣīravahā nadyo dadhipāyasakardamāḥ

बभूव नृपतेस् तस्य तस्मिन् यज्ञे महोत्सवे । भक्षभोज्यैश् च विविधैः काम्ययानदिभिस् तथा

babhūva nṛpates tasya tasmin yajñe mahotsave / bhakṣabhojyaiś ca vividhaiḥ kāmyayānadibhis tathā

तृप्ता देवाश् च मुनयो भूतग्रामं चतुर्विधम् । एवं निवर्तितो यज्ञो ब्राह्मणैर् भूरिदक्षिणैः

tṛptā devāś ca munayo bhūtagrāmaṃ caturvidham / evaṃ nivartito yajño brāhmaṇair bhūridakṣiṇaiḥ

सुरासुरैस् तथा दिव्यैर् इन्द्रद्युम्नः स्तुतस् तदा । यज्ञभागांश् च देवानां पृथक् पृथग् अकल्पयत्

surāsurais tathā divyair indradyumnaḥ stutas tadā / yajñabhāgāṃś ca devānāṃ pṛthak pṛthag akalpayat

तथा भागो हि रुद्राणां यथा सृष्टस्वयम्भुवा । युधिष्ठिर उवाच: रुद्रादित्यवसूतां च विश्वेदेवहविर्भुजाम्

tathā bhāgo hi rudrāṇāṃ yathā sṛṣṭasvayambhuvā / yudhiṣṭhira uvāca: rudrādityavasūtāṃ ca viśvedevahavirbhujām

प्रमाणं नाम गोत्रांश् च कथयस्व महामुने । मार्कण्डेय उवाच: अत्रिश्चाङ्गिरसः सर्पिर्मरुतश् च बृहस्पतिः

pramāṇaṃ nāma gotrāṃś ca kathayasva mahāmune / mārkaṇḍeya uvāca: atriścāṅgirasaḥ sarpirmarutaś ca bṛhaspatiḥ

ध्रुवो धूम्रश् च केतुश् च धरो धाता हरस् तथा । एकादश स्मृता रुद्राः सर्वे कामफलप्रदाः

dhruvo dhūmraś ca ketuś ca dharo dhātā haras tathā / ekādaśa smṛtā rudrāḥ sarve kāmaphalapradāḥ

अर्यमा वरुणश् चेन्द्र पूषा चैव गभस्तिमान् । मित्रश् चैव समाख्यातो जघन्यो जलकृत् तथा

aryamā varuṇaś cendra pūṣā caiva gabhastimān / mitraś caiva samākhyāto jaghanyo jalakṛt tathā

विवस्वांश् चैव पर्जन्यो धाता वै द्वादश स्मृताः । कश्यपस्याश्रमे जातास् तेजोनिधय उत्थिता

vivasvāṃś caiva parjanyo dhātā vai dvādaśa smṛtāḥ / kaśyapasyāśrame jātās tejonidhaya utthitā

मासावरप्रयोगेण संचरन्ति परेच्छया । अहोरात्रमिमे सर्वे स्वर्लोकं च समन्ततः

māsāvaraprayogeṇa saṃcaranti parecchayā / ahorātramime sarve svarlokaṃ ca samantataḥ

वसूनष्टौ महाराज कथ्यमानां शृणुष्व वै । ध्रुवो धरश् च सोमश् च सावित्रो ह्यनिलो ऽनल

vasūnaṣṭau mahārāja kathyamānāṃ śṛṇuṣva vai / dhruvo dharaś ca somaś ca sāvitro hyanilo 'nala

प्रत्यूषश् चैव कल्पश् च अष्टौ ते वसवः स्मृताः । विश्वायाश् च तथा पुत्रा विश्वेदेवाः प्रकीर्तिताः

pratyūṣaś caiva kalpaś ca aṣṭau te vasavaḥ smṛtāḥ / viśvāyāś ca tathā putrā viśvedevāḥ prakīrtitāḥ

क्रतुर्दक्षस् तथा सत्यः कालः कामो घ्ननिस् तथा । पुरूरवोमार्द्रवसौ रोचमानश् च ते दश

kraturdakṣas tathā satyaḥ kālaḥ kāmo ghnanis tathā / purūravomārdravasau rocamānaś ca te daśa

मुहूर्तायास् तथा पुत्राः साध्या देवाः प्रकीर्तिता । एकहीनास् तु पञ्चाशत् मरुतश् चैव कीर्तिताः

muhūrtāyās tathā putrāḥ sādhyā devāḥ prakīrtitā / ekahīnās tu pañcāśat marutaś caiva kīrtitāḥ

एषां नामानि सर्वेषां ख्यातान्य् एव युधिष्ठिर । एतत्ते कथितं सर्वं यत्पृष्टो ऽहं त्वया ऽनघ

eṣāṃ nāmāni sarveṣāṃ khyātāny eva yudhiṣṭhira / etatte kathitaṃ sarvaṃ yatpṛṣṭo 'haṃ tvayā 'nagha

ततो ध्रुवं विसृज्याथ मुनींश् च ब्रह्मनन्दनान् । ओंकारं च ततो ज्ञात्वा राजा पूजां चकार ह

tato dhruvaṃ visṛjyātha munīṃś ca brahmanandanān / oṃkāraṃ ca tato jñātvā rājā pūjāṃ cakāra ha

मणिमाणिक्यरत्नैश् च लिङ्गस्याभरणं कृतम् । गन्धधूपैश् च विविधैः कर्पूरागरुचन्दनैः

maṇimāṇikyaratnaiś ca liṅgasyābharaṇaṃ kṛtam / gandhadhūpaiś ca vividhaiḥ karpūrāgarucandanaiḥ

ध्वजछत्रवितानैश् च व्यजनैर् दिव्यचामरैः । पूजयित्वा विधानेन स्तोत्रं मे तद् उदाहृतम्

dhvajachatravitānaiś ca vyajanair divyacāmaraiḥ / pūjayitvā vidhānena stotraṃ me tad udāhṛtam

ओंकारं बिन्दुसंयुक्तं नित्यं ध्यायन्ति योगिनः । कामदो मोक्षदश् चैव ओंकाराय नमो नमः

oṃkāraṃ bindusaṃyuktaṃ nityaṃ dhyāyanti yoginaḥ / kāmado mokṣadaś caiva oṃkārāya namo namaḥ

ब्रह्मविष्ण्विन्द्रवरद सर्वदेव नमो ऽस्तु ते । कद्रुदाय प्रचेतसे सहस्राक्षायमीढुषे

brahmaviṣṇvindravarada sarvadeva namo 'stu te / kadrudāya pracetase sahasrākṣāyamīḍhuṣe

या ते रुद्र शिवा तनूरघोरा पापकाशिनी । सर्वाननशिरोग्रीव सर्वभूतशिवाय च

yā te rudra śivā tanūraghorā pāpakāśinī / sarvānanaśirogrīva sarvabhūtaśivāya ca

सर्वव्यापी च भगवांस् तस्मै सर्वगते नमः । सर्वतः पाणिपादान्तः सर्वतो ऽक्षिशिरोमुखः

sarvavyāpī ca bhagavāṃs tasmai sarvagate namaḥ / sarvataḥ pāṇipādāntaḥ sarvato 'kṣiśiromukhaḥ

सर्वतः श्रुतिमांल् लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति

sarvataḥ śrutimāṃl loke sarvamāvṛtya tiṣṭhati

जिह्वाचापल्यभावेन खेदितो ऽसि महेश्वर । कृतं स्तोत्रम् इदं देवस्येन्द्रद्युम्नेन भारत

jihvācāpalyabhāvena khedito 'si maheśvara / kṛtaṃ stotram idaṃ devasyendradyumnena bhārata

लिङ्गमध्ये परं लिङ्गं ज्वलत्कालानलप्रभम् । यद् दृष्टं तदुवाचैनं राजानं प्रति भारत

liṅgamadhye paraṃ liṅgaṃ jvalatkālānalaprabham / yad dṛṣṭaṃ taduvācainaṃ rājānaṃ prati bhārata

वरं वृणीष्व भद्रं ते यत् ते मनसि वर्तते

varaṃ vṛṇīṣva bhadraṃ te yat te manasi vartate

इन्द्रद्युम्न उवाच: यदि तुष्टो ऽसि मे देव वरं दातुं ममेच्छसि

indradyumna uvāca: yadi tuṣṭo 'si me deva varaṃ dātuṃ mamecchasi

अत्रत्वमुमया सार्धं देवद्रोण्यां समर्चितः । आवासं कुरु देवेश सर्वदा यज्ञपर्वते

atratvamumayā sārdhaṃ devadroṇyāṃ samarcitaḥ / āvāsaṃ kuru deveśa sarvadā yajñaparvate

अवशः स्ववशो वापि प्राणत्यागं करोति यः । तीर्थे ऽस्मिन् देवदेवेश शिवलोकं प्रयातु सः

avaśaḥ svavaśo vāpi prāṇatyāgaṃ karoti yaḥ / tīrthe 'smin devadeveśa śivalokaṃ prayātu saḥ

सहस्रयाजी धर्मज्ञो दानयज्ञाधिपस् तथा । अन्धाश् च वामनाश् चैव तिर्यग्योनिगतानराः

sahasrayājī dharmajño dānayajñādhipas tathā / andhāś ca vāmanāś caiva tiryagyonigatānarāḥ

मरणाद् उभयोः साम्यं भवेद् अत्र महेश्वर । पर्वतं वेष्टयेद् यस् तु सूत्रेणैकेन पर्वणि

maraṇād ubhayoḥ sāmyaṃ bhaved atra maheśvara / parvataṃ veṣṭayed yas tu sūtreṇaikena parvaṇi

पृथिवी वेष्टिता तेन सशैलवनकानना । सर्वतीर्थफलावाप्तिः शिवलोके प्रयात्य् असौ

pṛthivī veṣṭitā tena saśailavanakānanā / sarvatīrthaphalāvāptiḥ śivaloke prayāty asau

ओंकार उवाच: सर्वम् एतत् नृपश्रेष्ठ कामः सम्पद्यतां तव

oṃkāra uvāca: sarvam etat nṛpaśreṣṭha kāmaḥ sampadyatāṃ tava

एवमुक्त्वा ततो देवः तत्रैवान्तरधीयत । सुरासुरैरथादित्यैः साध्यैः सार्द्धं युधिष्ठिर । स्वकीयं यानमारुह्य कैलासनिलयं ययौ

evamuktvā tato devaḥ tatraivāntaradhīyata / surāsurairathādityaiḥ sādhyaiḥ sārddhaṃ yudhiṣṭhira / svakīyaṃ yānamāruhya kailāsanilayaṃ yayau

राजा ऽपि श्रावयामास भूतग्रामं चतुर्विधम् । मम यज्ञप्रभावेण सर्वे सन्तु निरामयाः

rājā 'pi śrāvayāmāsa bhūtagrāmaṃ caturvidham / mama yajñaprabhāveṇa sarve santu nirāmayāḥ

सर्वे तु तृप्तिम् आयान्तु मम यज्ञप्रभावतः । इन्द्रद्युम्नस् तु ब्रह्माणं ततस् तुष्टाव भारत

sarve tu tṛptim āyāntu mama yajñaprabhāvataḥ / indradyumnas tu brahmāṇaṃ tatas tuṣṭāva bhārata

तुष्टः प्रोवाच धाता तं वरं वृणु विशाम्पते । राजोवाच: तुष्टो ऽसि यदि मे देव वरं दातुम् इहेच्छसि

tuṣṭaḥ provāca dhātā taṃ varaṃ vṛṇu viśāmpate / rājovāca: tuṣṭo 'si yadi me deva varaṃ dātum ihecchasi

नर्मदादक्षिणे कूले लिङ्गमूर्तिधरो भव । इमं वरम् अहं मन्ये यदि तुष्टो ऽसि मे प्रभो

narmadādakṣiṇe kūle liṅgamūrtidharo bhava / imaṃ varam ahaṃ manye yadi tuṣṭo 'si me prabho

प्राणत्यागे कृते तत्र ब्रह्मलोकं प्रयातु वै । एवं भवतु राजेन्द्र ब्रह्मा प्रोवाच सत्वरम्

prāṇatyāge kṛte tatra brahmalokaṃ prayātu vai / evaṃ bhavatu rājendra brahmā provāca satvaram

एवमुक्त्वा ययौ ब्रह्मा रुद्रलोकं सुरैः सह । विष्णुं चैव ततो राजा साष्टाङ्गं च युधिष्ठिर

evamuktvā yayau brahmā rudralokaṃ suraiḥ saha / viṣṇuṃ caiva tato rājā sāṣṭāṅgaṃ ca yudhiṣṭhira

केशवं माधवं विष्णुं गोविन्दं मधुसूदनम् । पद्मनाभं हृषीकेशं श्रीधरं च त्रिविक्रमम्

keśavaṃ mādhavaṃ viṣṇuṃ govindaṃ madhusūdanam / padmanābhaṃ hṛṣīkeśaṃ śrīdharaṃ ca trivikramam

दामोदरं वासुदेवं हरिं च प्रणमाम्य् अहम् । शङ्खचक्रगदाशार्ङ्गवनमालाविभूषणम्

dāmodaraṃ vāsudevaṃ hariṃ ca praṇamāmy aham / śaṅkhacakragadāśārṅgavanamālāvibhūṣaṇam

लोकनाथं जगन्नाथं श्रीनाथं सर्ववित्तमम् । श्रीकान्तं श्रीधरं श्रीशं श्रीनिवासं नमाम्यहम्

lokanāthaṃ jagannāthaṃ śrīnāthaṃ sarvavittamam / śrīkāntaṃ śrīdharaṃ śrīśaṃ śrīnivāsaṃ namāmyaham

अच्युतानन्तयज्ञेश यज्ञाधिप नमो ऽस्तु ते । ऋक्सामाथर्वरूपाय यज्ञरूपाय ते नमः

acyutānantayajñeśa yajñādhipa namo 'stu te / ṛksāmātharvarūpāya yajñarūpāya te namaḥ

नृसिंहमत्स्यवाराहकूर्मरूपाय ते नमः । तीर्थयानसमारूढ गरुडध्वज ते नमः

nṛsiṃhamatsyavārāhakūrmarūpāya te namaḥ / tīrthayānasamārūḍha garuḍadhvaja te namaḥ

सहस्रशिरसं देवं सकलं निष्कलं परम् । वेद्यं पुरुषमध्यक्षमाद्यं नारायणं प्रभुम्

sahasraśirasaṃ devaṃ sakalaṃ niṣkalaṃ param / vedyaṃ puruṣamadhyakṣamādyaṃ nārāyaṇaṃ prabhum

प्रणतो ऽस्मि सदा देवं दैत्यान्तकरणं हरिम् । हिरण्यगर्भं भूगर्भं यज्ञगर्भामृतोद्भवम्

praṇato 'smi sadā devaṃ daityāntakaraṇaṃ harim / hiraṇyagarbhaṃ bhūgarbhaṃ yajñagarbhāmṛtodbhavam

श्रीगर्भज्ञानगर्भाय वासुदेव नमो ऽस्तु ते । त्वया सृष्टं जगत्सर्वं चराचरम् इदं प्रभो

śrīgarbhajñānagarbhāya vāsudeva namo 'stu te / tvayā sṛṣṭaṃ jagatsarvaṃ carācaram idaṃ prabho

स्रष्टा पालयिता त्वं वै हर्ता त्वं च युगे युगे । विश्वतश्चक्षुरव्यक्तो विज्ञेयो विश्वतो मुखः

sraṣṭā pālayitā tvaṃ vai hartā tvaṃ ca yuge yuge / viśvataścakṣuravyakto vijñeyo viśvato mukhaḥ

विश्वात्मा विश्वतो देवो वासुदेवो नमो ऽस्तु ते । त्वमादित्यश् च वायुश् च त्वमग्निस् त्वं च चन्द्रमाः

viśvātmā viśvato devo vāsudevo namo 'stu te / tvamādityaś ca vāyuś ca tvamagnis tvaṃ ca candramāḥ

त्वं धाता देवदेवेश त्वम् इन्द्रस् त्वं प्रजापतिः । त्वत्प्रसादात् सुरश्रेष्ठ यज्ञसिद्धिर् ममाभवत्

tvaṃ dhātā devadeveśa tvam indras tvaṃ prajāpatiḥ / tvatprasādāt suraśreṣṭha yajñasiddhir mamābhavat

श्रुत्वा स्तोत्रम् इदं देवः शङ्खचक्रगदाधरः

śrutvā stotram idaṃ devaḥ śaṅkhacakragadādharaḥ

उवाच वचनं सत्यं वरं वृणु विशाम्पते । ददामि ते न संदेहो यज्ञसिद्धिम् अवाप्स्यसि

uvāca vacanaṃ satyaṃ varaṃ vṛṇu viśāmpate / dadāmi te na saṃdeho yajñasiddhim avāpsyasi

राजोवाच: ओंकारसौम्यभागे तु लिङ्गरूपी जनार्दनः । वैदूर्यशिखरस्याग्रे भव त्वं लोकपावनः

rājovāca: oṃkārasaumyabhāge tu liṅgarūpī janārdanaḥ / vaidūryaśikharasyāgre bhava tvaṃ lokapāvanaḥ

इमं वरम् अहं मन्ये यदि दातुम् इहेच्छसि । यास्यन्ति वैष्णवं स्थानम् इहाभ्यर्च्य विधानतः

imaṃ varam ahaṃ manye yadi dātum ihecchasi / yāsyanti vaiṣṇavaṃ sthānam ihābhyarcya vidhānataḥ

तिर्यग्योनिं न गच्छन्ति यमलोकं तथा नराः । प्राणत्यागे कृते तत्र नरा गच्छन्ति ते पदम्

tiryagyoniṃ na gacchanti yamalokaṃ tathā narāḥ / prāṇatyāge kṛte tatra narā gacchanti te padam

पितॄणाम् अन्नदानेन पितरो वैष्णवं पदम् । प्रसादात्ते च गच्छन्तु सत्यं सत्यं वदाम्य् अहम्

pitṝṇām annadānena pitaro vaiṣṇavaṃ padam / prasādātte ca gacchantu satyaṃ satyaṃ vadāmy aham

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राज्ञश्चामिततेजसः । उवाच वचनं विष्णुर् इन्द्रद्युम्नं विशाम्पते

tasya tadvacanaṃ śrutvā rājñaścāmitatejasaḥ / uvāca vacanaṃ viṣṇur indradyumnaṃ viśāmpate

अवतारं करिष्यामि इहैव नृपसत्तम । सर्वमेव नृपश्रेष्ठ मत्प्रसादाद् भविष्यति

avatāraṃ kariṣyāmi ihaiva nṛpasattama / sarvameva nṛpaśreṣṭha matprasādād bhaviṣyati

एवमुक्त्वा ययौ देवः शङ्खचक्रगदाधरः । सुरासुरैः स्तूयमानस् त्रिदिवं प्रति भारत

evamuktvā yayau devaḥ śaṅkhacakragadādharaḥ / surāsuraiḥ stūyamānas tridivaṃ prati bhārata

एष ते कथितो राजन्न् इन्द्रद्युम्न महाध्वरः । तेनासौ पर्वतः पुण्यः सर्वलोकेषु विश्रुतः

eṣa te kathito rājann indradyumna mahādhvaraḥ / tenāsau parvataḥ puṇyaḥ sarvalokeṣu viśrutaḥ

सिद्धेश्वरं च ब्रह्माणं विद्धि नारायणं हरिम् । श्रवणात् कीर्तनाद् अस्य विष्णुलोके महीयते

siddheśvaraṃ ca brahmāṇaṃ viddhi nārāyaṇaṃ harim / śravaṇāt kīrtanād asya viṣṇuloke mahīyate

ततस् तुष्टाव तीर्थानि राजा सत्यव्रते स्थितः । पितृणां तारणार्थाय तीर्थेभ्यश् च नमो नमः

tatas tuṣṭāva tīrthāni rājā satyavrate sthitaḥ / pitṛṇāṃ tāraṇārthāya tīrthebhyaś ca namo namaḥ

तीर्थान्य् ऊचुः: वरं वृणु महाभाग यत्ते मनसि वर्तते । तीर्थानां वचनं श्रुत्वा इन्द्रद्युम्न उवाच ह

tīrthāny ūcuḥ: varaṃ vṛṇu mahābhāga yatte manasi vartate / tīrthānāṃ vacanaṃ śrutvā indradyumna uvāca ha

ओंकारसन्निधौ तीर्थे स्थातव्यं मदनुग्रहात् । एवम् अस्त्व् इति राजानम् उक्त्वा चक्रुः सरित्स्तुतिम्

oṃkārasannidhau tīrthe sthātavyaṃ madanugrahāt / evam astv iti rājānam uktvā cakruḥ saritstutim

कल्पगां त्वां नमस्कुर्मो हरस्य परमां कलाम् । अतीव सर्वलोकानां भुवि ख्यातां सरिद्वराम्

kalpagāṃ tvāṃ namaskurmo harasya paramāṃ kalām / atīva sarvalokānāṃ bhuvi khyātāṃ saridvarām

नास्मत् प्रभावतः पूता किंतु पूता स्वभावतः । यद्वत्सूर्यप्रभा पुण्या वह्णेश् चापि प्रभा यथा

nāsmat prabhāvataḥ pūtā kiṃtu pūtā svabhāvataḥ / yadvatsūryaprabhā puṇyā vahṇeś cāpi prabhā yathā

हिमांशोश् चैव राजेन्द्र तथैवेयं महानदी । इत्युक्त्वा तं च राजानं तीर्थान्य् अन्तर्दधुस्तदा

himāṃśoś caiva rājendra tathaiveyaṃ mahānadī / ityuktvā taṃ ca rājānaṃ tīrthāny antardadhustadā

ततस्तुष्टाव गङ्गां वा अर्घं दत्त्वा नृपोत्तमः । गङ्गा भागीरथी देवी तथा भोगवती शुभा

tatastuṣṭāva gaṅgāṃ vā arghaṃ dattvā nṛpottamaḥ / gaṅgā bhāgīrathī devī tathā bhogavatī śubhā

जाह्नवी मोक्षदा भद्रा तारिणी पापनाशिनी । स्वर्गे मन्दाकिनी चैव देवदेवनमस्कृता

jāhnavī mokṣadā bhadrā tāriṇī pāpanāśinī / svarge mandākinī caiva devadevanamaskṛtā

गायत्री वेदमाता त्वम् उमा कात्यायनी तथा । किम् अन्यद् अपि ते देवि हरेण शिरसा धृता

gāyatrī vedamātā tvam umā kātyāyanī tathā / kim anyad api te devi hareṇa śirasā dhṛtā

कस्यास्ति शक्तिः स्तोतुं त्वामृते चन्द्रार्धशेखरात् । गङ्गोवाच: तुष्टा ऽस्मि ते महाराज वरं याचस्व सुव्रत

kasyāsti śaktiḥ stotuṃ tvāmṛte candrārdhaśekharāt / gaṅgovāca: tuṣṭā 'smi te mahārāja varaṃ yācasva suvrata

गङ्गाया वचनं श्रुत्वा राजा तां प्रत्युवाच ह । राजोवाच: यदि तुष्टा ऽसि देवेशि वरं दातुम् इहेच्छसि

gaṅgāyā vacanaṃ śrutvā rājā tāṃ pratyuvāca ha / rājovāca: yadi tuṣṭā 'si deveśi varaṃ dātum ihecchasi

इहैव क्रियतां वासो वर एष प्रदीयताम्

ihaiva kriyatāṃ vāso vara eṣa pradīyatām

गङ्गोवाच: एवं भवतु राजेन्द्र भागेनैव वहाम्य् अहम्

gaṅgovāca: evaṃ bhavatu rājendra bhāgenaiva vahāmy aham

ततस् तुष्टाव गङ्गा तु कल्पगां सरितां वराम् । श्रेष्ठा त्वं कल्पगे देवि नमस्कार्ये चिरायुषि

tatas tuṣṭāva gaṅgā tu kalpagāṃ saritāṃ varām / śreṣṭhā tvaṃ kalpage devi namaskārye cirāyuṣi

त्वत् तोयस्य प्रभावेण पावित्र्यम् अभवच् च मे । कल्पान्ते तु क्षयं यान्ति सरितः सागरादयः

tvat toyasya prabhāveṇa pāvitryam abhavac ca me / kalpānte tu kṣayaṃ yānti saritaḥ sāgarādayaḥ

तीर्थानि चैव सर्वाणि त्वम् एवात्रैव तिष्ठसि । पूज्या त्रिदशवन्द्या च सुभगे चिरगमिनी

tīrthāni caiva sarvāṇi tvam evātraiva tiṣṭhasi / pūjyā tridaśavandyā ca subhage ciragaminī

गौरीसमा जटाग्रे वै हरमूर्तिर् भविष्यसि । एवम् उक्त्वा ततो गङ्गा नमस्कृत्य च मेकलाम्

gaurīsamā jaṭāgre vai haramūrtir bhaviṣyasi / evam uktvā tato gaṅgā namaskṛtya ca mekalām

दिव्ययानसमारूढा स्तूयमानाप्सरोगणैः । सरस्वत्य् उवाच: दुहिता ऽहं तव ह्येषा धर्मतः परिपालिता

divyayānasamārūḍhā stūyamānāpsarogaṇaiḥ / sarasvaty uvāca: duhitā 'haṃ tava hyeṣā dharmataḥ paripālitā

सप्तकल्पवहे धन्ये त्वच्छुश्रूषापरायणा । आगताहं महाभागे त्वत् पादाब्जदिदृक्षया

saptakalpavahe dhanye tvacchuśrūṣāparāyaṇā / āgatāhaṃ mahābhāge tvat pādābjadidṛkṣayā

स्नानं कर्तुं तथा देवि चतुर्विंशतिवत्सरैः । किं न वेत्सि महाभागे मां धरेश्वरि वाहिनि

snānaṃ kartuṃ tathā devi caturviṃśativatsaraiḥ / kiṃ na vetsi mahābhāge māṃ dhareśvari vāhini

करिणीरूपम् आस्थाय कोटितीर्थे समागता । सपादकोटितीर्थानि चन्द्रसूर्ये समे ग्रहे

kariṇīrūpam āsthāya koṭitīrthe samāgatā / sapādakoṭitīrthāni candrasūrye same grahe

स्नानार्थं कल्पगे देवि आदिष्टा विष्णुना स्वयम् । द्वापरस्य चतुर्थांशे कुरुपाण्डवसेनयोः

snānārthaṃ kalpage devi ādiṣṭā viṣṇunā svayam / dvāparasya caturthāṃśe kurupāṇḍavasenayoḥ

युद्धार्थं समितौ पुञ्जं सर्वतीर्थमये शुभे । तत्र यद् दीयते दानं तप्यते ऽथ तपस् तथा

yuddhārthaṃ samitau puñjaṃ sarvatīrthamaye śubhe / tatra yad dīyate dānaṃ tapyate 'tha tapas tathā

सर्वं शतगुणं तद्धि त्वत् तोये कल्पगे पुनः । तद् एव कोटिगुणितं राहुग्रस्ते दिवाकरे

sarvaṃ śataguṇaṃ taddhi tvat toye kalpage punaḥ / tad eva koṭiguṇitaṃ rāhugraste divākare

एवम् उक्त्वा महाराज कल्पगां च सरस्वती । इन्द्रद्युम्नं च राजानं स्वस्थानं चाभ्यगात् पुनः

evam uktvā mahārāja kalpagāṃ ca sarasvatī / indradyumnaṃ ca rājānaṃ svasthānaṃ cābhyagāt punaḥ

इन्द्रद्युम्नस् ततो राजा स्वयं तुष्टाव भारत । त्वत् तोयस्य प्रभावेण पितृदेवाश् च तार्पिताः

indradyumnas tato rājā svayaṃ tuṣṭāva bhārata / tvat toyasya prabhāveṇa pitṛdevāś ca tārpitāḥ

पवित्रं च त्वया देवि त्रैलोक्यं सचराचरम् । त्वं माता सर्वभूतानां नृणां संसारतारिणी

pavitraṃ ca tvayā devi trailokyaṃ sacarācaram / tvaṃ mātā sarvabhūtānāṃ nṛṇāṃ saṃsāratāriṇī

मेकलासि महादेवि कल्पगा नर्मदा तथा । जलपूर्णेति विख्याता विन्ध्यपर्वतभूषणम्

mekalāsi mahādevi kalpagā narmadā tathā / jalapūrṇeti vikhyātā vindhyaparvatabhūṣaṇam

अपि वर्षसहस्रेण कः स्तोतुं च क्षमः शुभे । श्रुत्वा स्तोत्रम् इदं देवी नृपस्यास्य तदा ऽब्रवीत्

api varṣasahasreṇa kaḥ stotuṃ ca kṣamaḥ śubhe / śrutvā stotram idaṃ devī nṛpasyāsya tadā 'bravīt

क्षत्रियाणां सहस्रैस् तु कृतो यज्ञो ऽत्र पार्थिव । सदृशस् ते महाराज न भूतो न भविष्यति

kṣatriyāṇāṃ sahasrais tu kṛto yajño 'tra pārthiva / sadṛśas te mahārāja na bhūto na bhaviṣyati

वरं ददामि ते राजन् येन सिद्धिम् अवाप्स्यसि । तस्यास् तद् वचनं श्रुत्वा कल्पगाया युधिष्ठिर

varaṃ dadāmi te rājan yena siddhim avāpsyasi / tasyās tad vacanaṃ śrutvā kalpagāyā yudhiṣṭhira

प्रहसन्न् अब्रवीद् राजा ब्राह्मणैः सहितस् तदा । शिवभक्तिपरो नित्यं सप्तकल्पवहे शुभे

prahasann abravīd rājā brāhmaṇaiḥ sahitas tadā / śivabhaktiparo nityaṃ saptakalpavahe śubhe

यदि तुष्टा ऽसि मे देवि वरं दातुं त्वमिच्छसि । प्रवाहान् कुरु सप्त त्वं दक्षिणोत्तरकूलयोः

yadi tuṣṭā 'si me devi varaṃ dātuṃ tvamicchasi / pravāhān kuru sapta tvaṃ dakṣiṇottarakūlayoḥ

सर्वतः सर्वगे देवि यदि मां बहु मन्यसे । इमं वरम् अहं मन्ये यदि तुष्टा ऽसि सुव्रते

sarvataḥ sarvage devi yadi māṃ bahu manyase / imaṃ varam ahaṃ manye yadi tuṣṭā 'si suvrate

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा इन्द्रद्युम्नस्य भारत । नर्मदा चाब्रवीद् वाक्यम् इन्द्रद्युम्नं नराधिप

tasya tad vacanaṃ śrutvā indradyumnasya bhārata / narmadā cābravīd vākyam indradyumnaṃ narādhipa

सर्वम् एतत् प्रभावेण मत्प्रसादाद् भविष्यति । अत्रान्तरे च यद् दानं दीयते ना ऽत्र संशयः

sarvam etat prabhāveṇa matprasādād bhaviṣyati / atrāntare ca yad dānaṃ dīyate nā 'tra saṃśayaḥ

तस्य संख्या न विद्यते सत्यम् एतद् ब्रवीमि ते । न तेषां पुनर् आवृत्तिर् इत्य् आह भगवान् नृप

tasya saṃkhyā na vidyate satyam etad bravīmi te / na teṣāṃ punar āvṛttir ity āha bhagavān nṛpa

अन्त्यजाः श्वपचा वापि मृगाश् चैव सरीसृपाः । सर्वे ते त्रिदिवं यान्ति नीलगङ्गासमागमे

antyajāḥ śvapacā vāpi mṛgāś caiva sarīsṛpāḥ / sarve te tridivaṃ yānti nīlagaṅgāsamāgame

यज्ञम् इष्ट्वा नृपश्रेष्ठ इन्द्रद्युम्नो विशाम्पते । नर्मदां च नमस्कृत्य ओंकारं चैव भारत

yajñam iṣṭvā nṛpaśreṣṭha indradyumno viśāmpate / narmadāṃ ca namaskṛtya oṃkāraṃ caiva bhārata

स्वकीयं यानम् आरुह्य सत्यधर्मपरायणः । वृतो नृप सहस्रेण स्तूयमानो ऽप्सरोगणैः

svakīyaṃ yānam āruhya satyadharmaparāyaṇaḥ / vṛto nṛpa sahasreṇa stūyamāno 'psarogaṇaiḥ

विवेश नगरीं पुण्याम् अयोध्यां देवनिर्मिताम् । एतत् ते कथितं राजन्न् इतिहासं पुरातनम्

viveśa nagarīṃ puṇyām ayodhyāṃ devanirmitām / etat te kathitaṃ rājann itihāsaṃ purātanam

ततः कालेन महता राज्यं कृत्वा महाबलः । अयुतं साग्रम् एवेह स राजा त्रिदिवं गतः

tataḥ kālena mahatā rājyaṃ kṛtvā mahābalaḥ / ayutaṃ sāgram eveha sa rājā tridivaṃ gataḥ

श्रवणात् कीर्तनाद् अस्य गोसहस्रफलं लभेत् । यमलोकं न पश्येच् च पापयोनिं न गच्छति

śravaṇāt kīrtanād asya gosahasraphalaṃ labhet / yamalokaṃ na paśyec ca pāpayoniṃ na gacchati