इति श्रीस्कन्दपुराणे रेवाखण्डे इन्द्रद्युम्नयज्ञनीलगङ्गावतारो नाम चतुस्त्रिंशो ऽध्यायः ॥ RKS अध्याय 35 युधिष्ठिर उवाच: वैदूर्यपर्वतं रम्यं सुरसिद्धनिषेवितम् । मान्धाता केन कार्येण गतो वै सप्तकल्पगाम्
iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe indradyumnayajñanīlagaṅgāvatāro nāma catustriṃśo 'dhyāyaḥ || RKS adhyāya 35 yudhiṣṭhira uvāca: vaidūryaparvataṃ ramyaṃ surasiddhaniṣevitam / māndhātā kena kāryeṇa gato vai saptakalpagām
तथा पाशुपतास्त्रेण हत्वा वै त्रिपुरं हरः । पातालं भेदयित्वा तु रसातलतलं ययौ
tathā pāśupatāstreṇa hatvā vai tripuraṃ haraḥ / pātālaṃ bhedayitvā tu rasātalatalaṃ yayau
जालेश्वरं तथा लिङ्गम् उत्थितं केन हेतुना । नीलगङ्गा कथं तत्र कल्पगा भेदमागता
jāleśvaraṃ tathā liṅgam utthitaṃ kena hetunā / nīlagaṅgā kathaṃ tatra kalpagā bhedamāgatā
बाणासुरः शिवे भक्तः शिवलब्धवरः शुचिः । लिङ्गानि तानि तेनेह पूजितानि महामुने
bāṇāsuraḥ śive bhaktaḥ śivalabdhavaraḥ śuciḥ / liṅgāni tāni teneha pūjitāni mahāmune
संख्यया नवकोट्यस् तु तानि क्षिप्तानि तत्र वै । एतत् सर्वं समासेन कथयस्व महामुने
saṃkhyayā navakoṭyas tu tāni kṣiptāni tatra vai / etat sarvaṃ samāsena kathayasva mahāmune
यथाश्रुतं पुराकल्पे पुराणे स्कन्दकीर्तिते । ब्रह्मविष्ण्वादिदेवानां पार्वत्याः षण्मुखस्य च
yathāśrutaṃ purākalpe purāṇe skandakīrtite / brahmaviṣṇvādidevānāṃ pārvatyāḥ ṣaṇmukhasya ca
तथा तु कथ्यतां तात यथोद्दिष्टं शिवेन तु । मार्कण्डेय उवाच: शृणु राजन् महाबाहो कथ्यमानं निबोध मे
tathā tu kathyatāṃ tāta yathoddiṣṭaṃ śivena tu / mārkaṇḍeya uvāca: śṛṇu rājan mahābāho kathyamānaṃ nibodha me
स्वारोचिषे ऽन्तरे प्राप्ते आदिकल्पे कृते युगे । देवानां सङ्गमं यत्र कैलासे पर्वतोत्तमे
svārociṣe 'ntare prāpte ādikalpe kṛte yuge / devānāṃ saṅgamaṃ yatra kailāse parvatottame
कार्त्तिक्यां च सुराः सर्वे हरं द्रष्टुम् उपागताः । तत्र देवगणान् सर्वान् स्कन्दो वचनम् अब्रवीत्
kārttikyāṃ ca surāḥ sarve haraṃ draṣṭum upāgatāḥ / tatra devagaṇān sarvān skando vacanam abravīt
मया श्रुतं च दृष्टं च शिवेन कथितं पुरा । अष्टलक्षाणि सार्धानि ग्रन्थे ऽस्मिन् कीर्तितानि च
mayā śrutaṃ ca dṛṣṭaṃ ca śivena kathitaṃ purā / aṣṭalakṣāṇi sārdhāni granthe 'smin kīrtitāni ca
शिवलोके शिवेनैव निबद्धानि यथा यथा । तद् अर्धं वैष्णवे लोके तद् अर्द्धं ब्रह्मणः पुरे
śivaloke śivenaiva nibaddhāni yathā yathā / tad ardhaṃ vaiṣṇave loke tad arddhaṃ brahmaṇaḥ pure
सपादलक्षं सूर्यस्य लोके चैव व्यवस्थितम्
sapādalakṣaṃ sūryasya loke caiva vyavasthitam
चतुर्भिरधिकाशीतिसहस्राणि तथा क्रमम् । ख्यातानि मर्त्यलोके च नात्र कार्या विचारणा
caturbhiradhikāśītisahasrāṇi tathā kramam / khyātāni martyaloke ca nātra kāryā vicāraṇā
सूतः संग्रहकर्ता च संहितास् तत्र एव च । कल्पस्कन्दो महास्कन्दः पुराणं सप्तधा विदुः
sūtaḥ saṃgrahakartā ca saṃhitās tatra eva ca / kalpaskando mahāskandaḥ purāṇaṃ saptadhā viduḥ
सर्गश् च प्रतिसर्गश् च वंशो मन्वन्तराणि च । वंशानुचरितं चेति पुराणं पञ्चलक्षणम्
sargaś ca pratisargaś ca vaṃśo manvantarāṇi ca / vaṃśānucaritaṃ ceti purāṇaṃ pañcalakṣaṇam
अशक्ता मानुषा लोके अल्पजीवेन जीविकाः । युद्धिहीना दुराचारा भविष्यन्ति कलौ युगे
aśaktā mānuṣā loke alpajīvena jīvikāḥ / yuddhihīnā durācārā bhaviṣyanti kalau yuge
न स्वाध्यायो वषट्कारो न तपो न च याजनम् । स्त्रीकामा लोलुपा विप्राः काम्यकृत्यास् तु याचकाः
na svādhyāyo vaṣaṭkāro na tapo na ca yājanam / strīkāmā lolupā viprāḥ kāmyakṛtyās tu yācakāḥ
प्रतिग्रहपरा नित्यं कुटुम्बभरणार्थिनः । आत्मानं नैव बुध्यन्ते स्त्रीणां स्नेहवशंगता
pratigrahaparā nityaṃ kuṭumbabharaṇārthinaḥ / ātmānaṃ naiva budhyante strīṇāṃ snehavaśaṃgatā
कुकर्माणि करिष्यन्ति धर्मिष्ठास्तापसास् तथा । कलौ युगे तथा प्राप्ते काले कौला दिगम्बराः
kukarmāṇi kariṣyanti dharmiṣṭhāstāpasās tathā / kalau yuge tathā prāpte kāle kaulā digambarāḥ
एकवर्णाः प्रजाः सर्वा राजा म्लेच्छो भविष्यति । हीने युगे तथा प्राप्ते बौद्धस्थे चैव केशवे
ekavarṇāḥ prajāḥ sarvā rājā mleccho bhaviṣyati / hīne yuge tathā prāpte bauddhasthe caiva keśave
अल्पायुषश् चैव मर्त्या अल्पवीर्यपराक्रमाः । नानादेशोपद्रवाश् च भविष्यन्ति महामुने
alpāyuṣaś caiva martyā alpavīryaparākramāḥ / nānādeśopadravāś ca bhaviṣyanti mahāmune
वेदान् वै प्रार्पयिष्यन्ति द्विजाश् चाण्डालवंशिनः । वेदावेशं करिष्यन्ति वेदविक्रयणं तथा
vedān vai prārpayiṣyanti dvijāś cāṇḍālavaṃśinaḥ / vedāveśaṃ kariṣyanti vedavikrayaṇaṃ tathā
राजद्वारे गमिष्यन्ति धनप्राप्तिसमीहया । विक्रयं चाग्निहोत्राणां कन्यानां विक्रयं तथा
rājadvāre gamiṣyanti dhanaprāptisamīhayā / vikrayaṃ cāgnihotrāṇāṃ kanyānāṃ vikrayaṃ tathā
करिष्यन्ति द्विजाः सर्वे श्रोत्रिया व्रतवर्जिताः । पूर्णे तु द्वादशे वर्षे नराः पलितयौवनाः
kariṣyanti dvijāḥ sarve śrotriyā vratavarjitāḥ / pūrṇe tu dvādaśe varṣe narāḥ palitayauvanāḥ
दश द्वादशवर्षा तु नारी गर्भधरा भवेत् । नारी न पुरुषं मन्येत् न मातापितरौ सुतः
daśa dvādaśavarṣā tu nārī garbhadharā bhavet / nārī na puruṣaṃ manyet na mātāpitarau sutaḥ
नस्नुषा मन्यते श्वश्रूं दुहिता मातरं तथा । एतद् उद्देशतः प्रोक्तं प्रकृतं शृणु भारत
nasnuṣā manyate śvaśrūṃ duhitā mātaraṃ tathā / etad uddeśataḥ proktaṃ prakṛtaṃ śṛṇu bhārata
यज्ञं कर्तुं महाराज मान्धाता नृपसत्तमः । वैदूर्यपर्वतं प्राप्तं पितॄणां तारणाय च
yajñaṃ kartuṃ mahārāja māndhātā nṛpasattamaḥ / vaidūryaparvataṃ prāptaṃ pitṝṇāṃ tāraṇāya ca
देवतानां हितार्थं वै जघान त्रिपुरं हरः । ज्वलत् पाशुपतास्त्रेण तद् दग्धम् अभवत् पुरा
devatānāṃ hitārthaṃ vai jaghāna tripuraṃ haraḥ / jvalat pāśupatāstreṇa tad dagdham abhavat purā
पातालात् तेन चानीतं लिङ्गं जालेश्वरं तथा । कामदं मोक्षदं चैव सदादेवनमस्कृतम्
pātālāt tena cānītaṃ liṅgaṃ jāleśvaraṃ tathā / kāmadaṃ mokṣadaṃ caiva sadādevanamaskṛtam
लोकानां तारणार्थाय नीलगङ्गा समागता । मेघराजसमुद्भूता सर्वपापहरा परा
lokānāṃ tāraṇārthāya nīlagaṅgā samāgatā / megharājasamudbhūtā sarvapāpaharā parā
तस्यां श्राद्धं प्रकुर्वीत पितॄणाम् अक्षयेच्छया । बाणासुरस्य लिङ्गानि कोटितीर्थे शिवालये
tasyāṃ śrāddhaṃ prakurvīta pitṝṇām akṣayecchayā / bāṇāsurasya liṅgāni koṭitīrthe śivālaye
पतितानि जले चैव नर्मदाया नराधिप । पूजितानि पवित्राणि भुक्तिमुक्तिप्रदानि तु
patitāni jale caiva narmadāyā narādhipa / pūjitāni pavitrāṇi bhuktimuktipradāni tu
बाणलिङ्गानि राजेन्द्र ख्यातानि भुवनत्रये । न प्रतिष्ठा न संस्कारः तेषामावाहनादि च
bāṇaliṅgāni rājendra khyātāni bhuvanatraye / na pratiṣṭhā na saṃskāraḥ teṣāmāvāhanādi ca
एवम् एव प्रपूज्यानि शिवरूपाणि भारत । एतत् ते कथितं सर्वं यत्पृष्टो ऽहं त्वया ऽनघ
evam eva prapūjyāni śivarūpāṇi bhārata / etat te kathitaṃ sarvaṃ yatpṛṣṭo 'haṃ tvayā 'nagha
शृणु राजन् कथां दिव्याम् अन्यां पापप्रणाशिनीम् । अघघ्नी या प्रतीता मे कीर्तयिष्यामि ते ऽनघ
śṛṇu rājan kathāṃ divyām anyāṃ pāpapraṇāśinīm / aghaghnī yā pratītā me kīrtayiṣyāmi te 'nagha
अस्तीह पर्वतः श्रीमान् वैदूर्यो नाम नामतः । तत्र पुण्यानि तीर्थानि तिष्ठन्त्यायतनानि च
astīha parvataḥ śrīmān vaidūryo nāma nāmataḥ / tatra puṇyāni tīrthāni tiṣṭhantyāyatanāni ca
कामं कामफलैर् वृक्षैः पुष्पितैः फलितैस् तथा । दिव्यपक्षिनिनादैश् च वानीरवनराजिभिः
kāmaṃ kāmaphalair vṛkṣaiḥ puṣpitaiḥ phalitais tathā / divyapakṣininādaiś ca vānīravanarājibhiḥ
शालैस् तालैश् च सरलैस् तमालैर् उपशोभिता । नदी पापहरा पुण्या नर्मदा तत्र भारत
śālais tālaiś ca saralais tamālair upaśobhitā / nadī pāpaharā puṇyā narmadā tatra bhārata
त्रैलोक्ये यानि तीर्थानि पुण्यान्यायतनानि च । सरितः सागराः शैलादेवाश् च सपितामहाः
trailokye yāni tīrthāni puṇyānyāyatanāni ca / saritaḥ sāgarāḥ śailādevāś ca sapitāmahāḥ
नर्मदायां नृपश्रेष्ठ सिद्धगन्धर्वचारणाः । स्नातुम् आयान्ति ते सर्वे सर्वसिद्धिस् तु भारत
narmadāyāṃ nṛpaśreṣṭha siddhagandharvacāraṇāḥ / snātum āyānti te sarve sarvasiddhis tu bhārata
किं तत्र पर्वते राजन् यत्र विश्वावसुर्मुनिः । न यक्षाधिपतिर् यत्र कुबेरो नरवाहनः
kiṃ tatra parvate rājan yatra viśvāvasurmuniḥ / na yakṣādhipatir yatra kubero naravāhanaḥ
वैदूर्यशिखरे पुण्ये तत्र साक्षाद् विवस्वतः । नित्यं पुष्पफला यत्र पादपा हरितच्छदाः
vaidūryaśikhare puṇye tatra sākṣād vivasvataḥ / nityaṃ puṣpaphalā yatra pādapā haritacchadāḥ
बह्वाश्चर्यं तथा तत्र दृश्यते पर्वतोत्तमे । पुण्ये स्वर्गोपमे दिव्ये नित्यं देवर्षिसेविते
bahvāścaryaṃ tathā tatra dṛśyate parvatottame / puṇye svargopame divye nityaṃ devarṣisevite
ह्लादिनी पुण्यतीर्थानां राजर्षे तत्र वै सरित् । वैवस्वतान्तरे प्राप्ते राजन्नादिकृते युगे
hlādinī puṇyatīrthānāṃ rājarṣe tatra vai sarit / vaivasvatāntare prāpte rājannādikṛte yuge
ओंकारस्यावतारेण सवैदूर्यमयो गिरिः । त्रेतायुगे मणिमयो द्वापरे हैमरूपकः
oṃkārasyāvatāreṇa savaidūryamayo giriḥ / tretāyuge maṇimayo dvāpare haimarūpakaḥ
कलौ पापहरः प्रोक्तो यथा देवस् तथा गिरिः । एतत् ते सर्वमाख्यातं यथादृष्टं पुरातनम्
kalau pāpaharaḥ prokto yathā devas tathā giriḥ / etat te sarvamākhyātaṃ yathādṛṣṭaṃ purātanam