इति श्रीस्कन्दपुराणे रेवाखण्डे देवतीर्थमहिमानुवर्णनो नाम पञ्चसप्ततितमो ऽध्यायः ॥ RKS अध्याय 76 मार्कण्डेय उवाच: ततोगच्छेच् च राजेन्द्र गुहावासीति चोत्तमम् । यत्र सिद्धो महादेवो गुहावासीति शङ्करः
iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe devatīrthamahimānuvarṇano nāma pañcasaptatitamo 'dhyāyaḥ || RKS adhyāya 76 mārkaṇḍeya uvāca: tatogacchec ca rājendra guhāvāsīti cottamam / yatra siddho mahādevo guhāvāsīti śaṅkaraḥ
युधिष्ठिर उवाच: केन कार्येण विप्रेन्द्र गुहावासीति शङ्करः । एतद् विस्तरतः सर्व कथयस्व ममानघ
yudhiṣṭhira uvāca: kena kāryeṇa viprendra guhāvāsīti śaṅkaraḥ / etad vistarataḥ sarva kathayasva mamānagha
श्रोतुम् इच्छाम्य् अहं देव सर्वं कौतूहलं हि मे । मार्कण्डेय उवाच: महाप्रश्नः कृतो मां यो महाप्राज्ञ नरेश्वर
śrotum icchāmy ahaṃ deva sarvaṃ kautūhalaṃ hi me / mārkaṇḍeya uvāca: mahāpraśnaḥ kṛto māṃ yo mahāprājña nareśvara
पुराणे विस्तरो ऽप्य् अस्य न शक्यो हि मयाधुना । वृद्धभावात् कथयितुम् अहं च बहुकालिकः
purāṇe vistaro 'py asya na śakyo hi mayādhunā / vṛddhabhāvāt kathayitum ahaṃ ca bahukālikaḥ
पूर्व दारुवने विप्रा वसन्ति स्म सुरैः समाः । ब्रह्मचारी गृहस्थश् च वानप्रस्थो यतिस् तथा
pūrva dāruvane viprā vasanti sma suraiḥ samāḥ / brahmacārī gṛhasthaś ca vānaprastho yatis tathā
स्वधर्मनिरतानां च कथितं परमं पदम् । तावद्वसन्तसमये कस्मिंश्चित् कारणान्तरे
svadharmaniratānāṃ ca kathitaṃ paramaṃ padam / tāvadvasantasamaye kasmiṃścit kāraṇāntare
विमानस्थो महादेवो गम्यमानोमया सह । ददर्श च जनावासं वेदध्वनिनिनादितम्
vimānastho mahādevo gamyamānomayā saha / dadarśa ca janāvāsaṃ vedadhvaninināditam
अगतागतसंवासं सर्वपापक्षयं करम् । तद्दृष्ट्वा मुदितां देवीं हर्षगद्गदया गिरा
agatāgatasaṃvāsaṃ sarvapāpakṣayaṃ karam / taddṛṣṭvā muditāṃ devīṃ harṣagadgadayā girā
उवाच वचनं देवो दृष्ट्वा तापसयोषितः । नान्यं देवं न वै धर्मं ध्यायन्ति हिमनन्दिनि
uvāca vacanaṃ devo dṛṣṭvā tāpasayoṣitaḥ / nānyaṃ devaṃ na vai dharmaṃ dhyāyanti himanandini
एतच् छ्रुत्वा परं वाक्यं देवदेवेन भाषितम् । कौतूहलसमाविष्टा शङ्करं पुनर् अब्रवीत्
etac chrutvā paraṃ vākyaṃ devadevena bhāṣitam / kautūhalasamāviṣṭā śaṅkaraṃ punar abravīt
यत् त्वयोक्तं महादेव पतिधर्मपरास्त्रियः । तासाम् अनङ्गो भूत्वा त्वं चरित्रं क्षोभय प्रभो
yat tvayoktaṃ mahādeva patidharmaparāstriyaḥ / tāsām anaṅgo bhūtvā tvaṃ caritraṃ kṣobhaya prabho
महादेव उवाच: त्वयोक्तं वचनं देवि न चैतद् रोचते प्रिये । ब्राह्मणा हि महाभागा न तेषां विप्रियं चरेत्
mahādeva uvāca: tvayoktaṃ vacanaṃ devi na caitad rocate priye / brāhmaṇā hi mahābhāgā na teṣāṃ vipriyaṃ caret
मन्युप्रहरणा विप्राश् चक्रप्रहरणो हरिः । चक्रात् तीक्ष्णतरो मन्युस् तस्माद् विप्रं न कोपयेत्
manyupraharaṇā viprāś cakrapraharaṇo hariḥ / cakrāt tīkṣṇataro manyus tasmād vipraṃ na kopayet
न ते देवा न ते लोकास् ते नागा नासुरास् तथा । दृश्यन्ते च त्रिभिर् लोकैर् एतैर् उष्टैर् न वञ्चिताः
na te devā na te lokās te nāgā nāsurās tathā / dṛśyante ca tribhir lokair etair uṣṭair na vañcitāḥ
तेषां क्षोभकरः प्रायः स्वर्गभोगफलच्युतः । येषां तुष्टा महाभागा ब्राह्मणाः क्षितिदेवताः
teṣāṃ kṣobhakaraḥ prāyaḥ svargabhogaphalacyutaḥ / yeṣāṃ tuṣṭā mahābhāgā brāhmaṇāḥ kṣitidevatāḥ
तेषां धर्मस् तथार्थश् च कामो मोक्षो न संशयः । एवं ज्ञात्वा महाभागे आग्रहस्त्यज्यताम् अयम्
teṣāṃ dharmas tathārthaś ca kāmo mokṣo na saṃśayaḥ / evaṃ jñātvā mahābhāge āgrahastyajyatām ayam
एतल् लोकविरुद्धं हि यदीच्छसि वशे सुखम् । देव्य् उवाच: नाहं ते दयिता देव नाहं ते वशवर्तिनी
etal lokaviruddhaṃ hi yadīcchasi vaśe sukham / devy uvāca: nāhaṃ te dayitā deva nāhaṃ te vaśavartinī
अन्यायधर्षणां चात्र सर्वासां कुरु सुव्रत । लोकालोके महादेव अशक्यं नास्ति ते विभो
anyāyadharṣaṇāṃ cātra sarvāsāṃ kuru suvrata / lokāloke mahādeva aśakyaṃ nāsti te vibho
क्रियतां मम देवैतत्परं कौतूहलं प्रभो । एवम् उक्तो महादेवो देव्याः प्रियहिते रतः
kriyatāṃ mama devaitatparaṃ kautūhalaṃ prabho / evam ukto mahādevo devyāḥ priyahite rataḥ
कृत्वा कापालिकं रूपं ययौ दारुवनं प्रति । महाहिनां जटाजूटं नियम्य शशिभूषणः
kṛtvā kāpālikaṃ rūpaṃ yayau dāruvanaṃ prati / mahāhināṃ jaṭājūṭaṃ niyamya śaśibhūṣaṇaḥ
कङ्कत्राणं परं कृत्वा तथा सौवर्णकुण्डले । व्याघ्रचर्मपरीधानो हारकेयूरभूषितः
kaṅkatrāṇaṃ paraṃ kṛtvā tathā sauvarṇakuṇḍale / vyāghracarmaparīdhāno hārakeyūrabhūṣitaḥ
नूपुरारावनिर्घोषैः कम्पयंश् च वसुन्धराम् । महाडमरुघोषेण वीरघण्टानिनादिना
nūpurārāvanirghoṣaiḥ kampayaṃś ca vasundharām / mahāḍamarughoṣeṇa vīraghaṇṭāninādinā
प्रभातसमये प्राप्ते तत्र दारुवनं गत । तावद् विप्रजनः सर्वः पुष्पमूलफलाशनः
prabhātasamaye prāpte tatra dāruvanaṃ gata / tāvad viprajanaḥ sarvaḥ puṣpamūlaphalāśanaḥ
निर्गतो बहुभिः सार्धं पठ्यमान इतस् ततः । तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्यरूपं देवस्य भारत
nirgato bahubhiḥ sārdhaṃ paṭhyamāna itas tataḥ / taddṛṣṭvā mahadāścaryarūpaṃ devasya bhārata
युवतीजनः प्रमत्तश् च कामेन कलुषीकृतः । सुरूपं परमं दृष्ट्वा सर्वास् ताश् च वराननाः
yuvatījanaḥ pramattaś ca kāmena kaluṣīkṛtaḥ / surūpaṃ paramaṃ dṛṣṭvā sarvās tāś ca varānanāḥ
क्लेशभावं तदागच्छन् याश् च दारुवने स्त्रियः । विकारा बहवस् तासां देवं दृष्ट्वा मनोजवम्
kleśabhāvaṃ tadāgacchan yāś ca dāruvane striyaḥ / vikārā bahavas tāsāṃ devaṃ dṛṣṭvā manojavam
संजाता विप्रपत्नीनां तां शृणुष्व नृपोत्तम । परिधानं न जानन्ति परिभ्रष्टं करोद्यताः
saṃjātā viprapatnīnāṃ tāṃ śṛṇuṣva nṛpottama / paridhānaṃ na jānanti paribhraṣṭaṃ karodyatāḥ
दातुकामा तथा भैक्ष्यं चेष्टितुं नैव शक्यते । काचिद् दृष्ट्वा महादेवं रूपयौवनगर्विता
dātukāmā tathā bhaikṣyaṃ ceṣṭituṃ naiva śakyate / kācid dṛṣṭvā mahādevaṃ rūpayauvanagarvitā
उत्सङ्गे संस्थितं वालं पतितं व्यस्मरत् ततः । कामबाणहता चान्या बाहुभ्यां पीडति स्तनौ
utsaṅge saṃsthitaṃ vālaṃ patitaṃ vyasmarat tataḥ / kāmabāṇahatā cānyā bāhubhyāṃ pīḍati stanau
निःश्वसन्ती तथा चान्या न किंचित् परिजल्पते । एवम् अक्षोभयत् सर्वा महेशः पतिदेवताः
niḥśvasantī tathā cānyā na kiṃcit parijalpate / evam akṣobhayat sarvā maheśaḥ patidevatāḥ
चालितास्ता विदित्वा तु निर्जग्मुर् द्वारिसत्वराः । संचिताः परमं कृत्वा सर्वा देवो महेश्वरः
cālitāstā viditvā tu nirjagmur dvārisatvarāḥ / saṃcitāḥ paramaṃ kṛtvā sarvā devo maheśvaraḥ
क्षोभयित्वा गणं स्त्रीणां गतश् चादर्शनं च तम् । ततो विप्रगणः सर्वः समायातो ददर्श ह
kṣobhayitvā gaṇaṃ strīṇāṃ gataś cādarśanaṃ ca tam / tato vipragaṇaḥ sarvaḥ samāyāto dadarśa ha
क्षोभितं स्त्रीजनं सर्वं हरेण क्रोधमाविशत् । क्रोधाविष्टो द्विजः कश्चिद् दण्डम् उद्यम्य धावति
kṣobhitaṃ strījanaṃ sarvaṃ hareṇa krodhamāviśat / krodhāviṣṭo dvijaḥ kaścid daṇḍam udyamya dhāvati
कुठारहस्तो ह्य् अपरस् तथान्यो दर्भमुष्टिमान् । इतश्चेतश्च ते सर्वे भ्रमित्वा तच् च काननम्
kuṭhārahasto hy aparas tathānyo darbhamuṣṭimān / itaścetaśca te sarve bhramitvā tac ca kānanam
एकीभूता महात्मानो व्याजहुश् च रुषा गिरम् । यदि दत्तं हुतं किंचिद् गुरवस्तोषिता यदि
ekībhūtā mahātmāno vyājahuś ca ruṣā giram / yadi dattaṃ hutaṃ kiṃcid guravastoṣitā yadi
तेन सत्येन देवस्य लिङ्गं पततु भूतले । एवं सत्यप्रभावेण वचनेन द्विजन्मनाम्
tena satyena devasya liṅgaṃ patatu bhūtale / evaṃ satyaprabhāveṇa vacanena dvijanmanām
देवस्य पश्यतो लिङ्गं पतितं धरणीतले । हाहाकारो महानासील् लोकालोके तु भारत
devasya paśyato liṅgaṃ patitaṃ dharaṇītale / hāhākāro mahānāsīl lokāloke tu bhārata
देवस्य पतितं लिङ्गं जगत्य् एव महाक्षयम् । पतमानस्य लिङ्गस्य शब्दो ऽभूत् तत्र दारुणः
devasya patitaṃ liṅgaṃ jagaty eva mahākṣayam / patamānasya liṅgasya śabdo 'bhūt tatra dāruṇaḥ
पतन्ति पर्वताग्राणि शोषम् आयान्ति सागराः । देवस्य पतिते लिङ्गे विमानैर् देवदानवाः
patanti parvatāgrāṇi śoṣam āyānti sāgarāḥ / devasya patite liṅge vimānair devadānavāḥ
समेत्य सहिताः सर्वे ब्रह्मणा परमेष्ठिना । कृताञ्जलिपुटा देवं स्तुवन्ति विविधैः स्तवैः
sametya sahitāḥ sarve brahmaṇā parameṣṭhinā / kṛtāñjalipuṭā devaṃ stuvanti vividhaiḥ stavaiḥ
ततस् तुष्टो जगन्नाथो देवानां वरदो ऽभवत् । देवो ऽपि पतिते लिङ्गे शापेन धरणीतले
tatas tuṣṭo jagannātho devānāṃ varado 'bhavat / devo 'pi patite liṅge śāpena dharaṇītale
गत्वा दारुवनं विप्रांस् तोषयामास भारत । विश्वामित्रो वशिष्ठाद्या जाबालिर् अथ काश्यपः
gatvā dāruvanaṃ viprāṃs toṣayāmāsa bhārata / viśvāmitro vaśiṣṭhādyā jābālir atha kāśyapaḥ
समेत्य सहिताः सर्वे तम् ऊचुस् त्रिपुरान्तकम् । महाजनो ऽपि बलवान् नावज्ञेयः सुरेश्वरः
sametya sahitāḥ sarve tam ūcus tripurāntakam / mahājano 'pi balavān nāvajñeyaḥ sureśvaraḥ
क्षान्तियुक्तो ऽपि भूत्वा च भविष्यसि गतक्लमः । विध्वंसिता विप्रदारा यद् एतल् लिङ्गम् उत्तमम्
kṣāntiyukto 'pi bhūtvā ca bhaviṣyasi gataklamaḥ / vidhvaṃsitā vipradārā yad etal liṅgam uttamam
पतितं ते महादेव एतत् पुण्यं भविष्यति । तत्पुण्यं नाग्निहोत्रेण अग्निष्टोमैर् न लभ्यते
patitaṃ te mahādeva etat puṇyaṃ bhaviṣyati / tatpuṇyaṃ nāgnihotreṇa agniṣṭomair na labhyate
यच्छर्म रुद्र प्राप्स्यन्ति मानवा लिङ्गपूजया । देवानां चैव यक्षाणां गन्धर्वोरगरक्षसाम्
yaccharma rudra prāpsyanti mānavā liṅgapūjayā / devānāṃ caiva yakṣāṇāṃ gandharvoragarakṣasām
वचनेन तु विप्राणाम् एतत् पुण्यं भविष्यति । ब्रह्मविष्ण्विन्द्ररुद्राणां दर्शनेन च यत्फलम्
vacanena tu viprāṇām etat puṇyaṃ bhaviṣyati / brahmaviṣṇvindrarudrāṇāṃ darśanena ca yatphalam
तत्फलं तस्य लिङ्गस्य दर्शने सकलं लभेत् । एवम् उक्तो जगन्नाथः प्रणिपत्य द्विजोत्तमान्
tatphalaṃ tasya liṅgasya darśane sakalaṃ labhet / evam ukto jagannāthaḥ praṇipatya dvijottamān
मुदा परमया युक्तस् तांश् चैव प्रत्यभाषत । ब्राह्मणा जङ्गमं तीर्थं निर्जलं सर्वकामिकम्
mudā paramayā yuktas tāṃś caiva pratyabhāṣata / brāhmaṇā jaṅgamaṃ tīrthaṃ nirjalaṃ sarvakāmikam
येषां वाक्योदयेनैव शुद्ध्यन्ति मलना जनाः । किंचित् तीर्थं न हि क्षेत्रमूषरं गह्वराणि च
yeṣāṃ vākyodayenaiva śuddhyanti malanā janāḥ / kiṃcit tīrthaṃ na hi kṣetramūṣaraṃ gahvarāṇi ca
ब्राह्मणाच् छ्रेष्ठम् उद्दिष्टं यत्र गत्वा विशुद्ध्यति । पृथिव्यां यानि तीर्थानि गङ्गाद्याः सरितस् तथा
brāhmaṇāc chreṣṭham uddiṣṭaṃ yatra gatvā viśuddhyati / pṛthivyāṃ yāni tīrthāni gaṅgādyāḥ saritas tathā
एकस्या विप्रवाक्यस्य कला नार्हन्ति षोडशीम् । अभिनन्द्य द्विजान् सर्वान् अनुज्ञातो महानृषिः
ekasyā vipravākyasya kalā nārhanti ṣoḍaśīm / abhinandya dvijān sarvān anujñāto mahānṛṣiḥ
ततो ऽगाच् च महादेवो नर्मदातटम् उत्तमम् । परम व्रतम् आस्थाय गुहावासं महार्बुदम्
tato 'gāc ca mahādevo narmadātaṭam uttamam / parama vratam āsthāya guhāvāsaṃ mahārbudam
मौनं चचार भगवाञ्जपध्यानरतः सदा । समाप्ते नियमे तात स्थापयित्वा महेश्वरम्
maunaṃ cacāra bhagavāñjapadhyānarataḥ sadā / samāpte niyame tāta sthāpayitvā maheśvaram
वन्द्यमानः सुरैः सार्धं कैलासम् अगमत् प्रभुः । नर्मदायास् तटे येन स्थापितः परमेश्वरः
vandyamānaḥ suraiḥ sārdhaṃ kailāsam agamat prabhuḥ / narmadāyās taṭe yena sthāpitaḥ parameśvaraḥ
तेनैव कारणेनासौ नर्मदेश्वरमुत्तमम् । यद् यद् आचरति श्रेष्ठस् तत्तद् एवेतरो जनः
tenaiva kāraṇenāsau narmadeśvaramuttamam / yad yad ācarati śreṣṭhas tattad evetaro janaḥ
स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस् तद् अनुवर्तते । तत्र तीर्थे नरः स्नात्वा विधिना सुजितेन्द्रियः
sa yatpramāṇaṃ kurute lokas tad anuvartate / tatra tīrthe naraḥ snātvā vidhinā sujitendriyaḥ
अर्चयित्वा महादेवम् अश्वमेधफलं लभेत् । पितृभ्यो ददते यस् तु तिलपुष्पकुशोदकम्
arcayitvā mahādevam aśvamedhaphalaṃ labhet / pitṛbhyo dadate yas tu tilapuṣpakuśodakam
त्रिसप्तपुरुषास् तस्य स्वर्गे पाण्डव मोदन्ते । यस् तु भोजयते विप्रान् यथाशक्त्या नरोत्तमः
trisaptapuruṣās tasya svarge pāṇḍava modante / yas tu bhojayate viprān yathāśaktyā narottamaḥ
तस्य तीर्थप्रभावेण दत्तं भवति चाक्षयम् । सुवर्णं रजतं वापि ब्राह्मणेभ्यो युधिष्ठिर
tasya tīrthaprabhāveṇa dattaṃ bhavati cākṣayam / suvarṇaṃ rajataṃ vāpi brāhmaṇebhyo yudhiṣṭhira
ददते तोयम् आस्पृश्य सो ऽग्निष्टोमफलं लभेत् । अष्टम्यां च चतुर्दश्यां पूजयेच् च विशेषतः
dadate toyam āspṛśya so 'gniṣṭomaphalaṃ labhet / aṣṭamyāṃ ca caturdaśyāṃ pūjayec ca viśeṣataḥ
नर्मदेश्वरम् आसाद्य अवाप्तं जन्मनः फलम् । अग्निवेशे जले वापि अनाशकमृतश् च यः
narmadeśvaram āsādya avāptaṃ janmanaḥ phalam / agniveśe jale vāpi anāśakamṛtaś ca yaḥ
अनिवर्तिका गतिस् तस्य यथा मे शङ्करो ऽब्रवीत् । एतत् कीर्तयते यस् तु नर्मदेश्वरम् उत्तमम्
anivartikā gatis tasya yathā me śaṅkaro 'bravīt / etat kīrtayate yas tu narmadeśvaram uttamam
भक्त्या शृणोति यो राजन्न् अश्वमेधफलं लभेत्
bhaktyā śṛṇoti yo rājann aśvamedhaphalaṃ labhet