इति श्रीस्कन्दपुराणे रेवाखण्डे करञ्जेश्वरमहिमानुवर्णनो नाम सप्तसप्ततितमो ऽध्यायः ॥ RKS अध्याय 78 अथ अष्टसप्ततितमो ऽध्यायः मार्कण्डेय उवाच: ततो गच्छेच् च राजेन्द्र कुण्डलेश्वरम् उत्तमम् । यत्र सिद्धिं गतो देवः कुण्डधारो नृपोत्तम
iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe karañjeśvaramahimānuvarṇano nāma saptasaptatitamo 'dhyāyaḥ || RKS adhyāya 78 atha aṣṭasaptatitamo 'dhyāyaḥ mārkaṇḍeya uvāca: tato gacchec ca rājendra kuṇḍaleśvaram uttamam / yatra siddhiṃ gato devaḥ kuṇḍadhāro nṛpottama
तपः कृत्वा तु विपुलं सुरासुरभयं करम् । कुण्डधारो मन्दरस्थः क्रीडते स नृपोत्तम
tapaḥ kṛtvā tu vipulaṃ surāsurabhayaṃ karam / kuṇḍadhāro mandarasthaḥ krīḍate sa nṛpottama
युधिष्ठिर उवाच: कस्यान्वये समुत्पन्नः कस्य पुत्रो महामतिः । तपस् तप्त्वा सुविपुलं तोषितो येन शङ्करः
yudhiṣṭhira uvāca: kasyānvaye samutpannaḥ kasya putro mahāmatiḥ / tapas taptvā suvipulaṃ toṣito yena śaṅkaraḥ
एतद् विस्तरतस् तात कथयस्व ममानघ । मार्कण्डेय उवाच: पुरा त्रेतायुगे राजन् पौलस्त्यो नाम विश्रवाः
etad vistaratas tāta kathayasva mamānagha / mārkaṇḍeya uvāca: purā tretāyuge rājan paulastyo nāma viśravāḥ
उपये मे महाभाग भरद्वाजसुतां नृप । पुत्रः पुत्रगुणैर्युक्तस् तस्यां जातो धनं जयः
upaye me mahābhāga bharadvājasutāṃ nṛpa / putraḥ putraguṇairyuktas tasyāṃ jāto dhanaṃ jayaḥ
जातमात्रं सुतं ज्ञात्वा ब्रह्मा लोकपितामहः । चकार नाम सुप्रीत ऋषिदेवसमन्वितः
jātamātraṃ sutaṃ jñātvā brahmā lokapitāmahaḥ / cakāra nāma suprīta ṛṣidevasamanvitaḥ
यस्माद् विश्रवसो जातो मम पौत्रत्वम् आगतः । तस्माद् वैश्रवणो नाम मया दत्तं तवानघ
yasmād viśravaso jāto mama pautratvam āgataḥ / tasmād vaiśravaṇo nāma mayā dattaṃ tavānagha
यः स्वयं सर्वदेवानां धनगोप्ता भविष्यति । चतुर्थो लोकपालानाम् अक्षयो यक्षपो ऽपि वा
yaḥ svayaṃ sarvadevānāṃ dhanagoptā bhaviṣyati / caturtho lokapālānām akṣayo yakṣapo 'pi vā
यक्षो यक्षाधिपः श्रेष्ठः कुण्डधारो ऽभवत् सुतः । सुस्वंरूपवयः प्राप्य मातापित्रोरनुज्ञया
yakṣo yakṣādhipaḥ śreṣṭhaḥ kuṇḍadhāro 'bhavat sutaḥ / susvaṃrūpavayaḥ prāpya mātāpitroranujñayā
तपश् चकार विपुलं नर्मदातीरम् आश्रितः । यत्र व्याघ्रेश्वरं लिङ्गं व्याघ्रखेटकम् उत्तमम्
tapaś cakāra vipulaṃ narmadātīram āśritaḥ / yatra vyāghreśvaraṃ liṅgaṃ vyāghrakheṭakam uttamam
कुण्डधारेण तत्रैव तपस् तप्तं सुदारुणम् । ग्रीष्मे पञ्चाग्निमध्यस्थो वर्षास्वासारथारणः
kuṇḍadhāreṇa tatraiva tapas taptaṃ sudāruṇam / grīṣme pañcāgnimadhyastho varṣāsvāsārathāraṇaḥ
शिशिरे जलमध्यस्थो वायुभक्षः शतं समाः । एवं वर्षशते पूर्णे एकाङ्गुष्ठो ऽभवत् ततः
śiśire jalamadhyastho vāyubhakṣaḥ śataṃ samāḥ / evaṃ varṣaśate pūrṇe ekāṅguṣṭho 'bhavat tataḥ
चक्रवद् भ्रमते सूर्यमभितो भरतर्षभ । चतुर्थे पञ्चमे तावत् तुतोष वृषवाहनः
cakravad bhramate sūryamabhito bharatarṣabha / caturthe pañcame tāvat tutoṣa vṛṣavāhanaḥ
वरं वृणीष्व हे वत्स यत् ते मनसि रोचते । तद् ददामि न सन्देहस् तपसा तोषितो ह्य् अहम्
varaṃ vṛṇīṣva he vatsa yat te manasi rocate / tad dadāmi na sandehas tapasā toṣito hy aham
कुण्डधार उवाच: यदि तुष्टो ऽसि मे देव वरदित्सुर् इहागतः । ततो मन्नामकं लिङ्गं तीर्थं चैतद् भवत्व् इति
kuṇḍadhāra uvāca: yadi tuṣṭo 'si me deva varaditsur ihāgataḥ / tato mannāmakaṃ liṅgaṃ tīrthaṃ caitad bhavatv iti
तथेत्युक्त्वा महादेवः सोमो ऽन्तर्धानमागमत् । जगामा काशम् आविश्य कैलासं धरणिधरम्
tathetyuktvā mahādevaḥ somo 'ntardhānamāgamat / jagāmā kāśam āviśya kailāsaṃ dharaṇidharam
गते चादर्शन देव सो ऽपि यक्षो मुदान्वितः । स्थापयामास देवेशं कुण्डलेश्वरमुत्तमम्
gate cādarśana deva so 'pi yakṣo mudānvitaḥ / sthāpayāmāsa deveśaṃ kuṇḍaleśvaramuttamam
अलंकृत्वा गजं धेनुं धूपपुष्पविलेपनैः । वितानैश् चामरैश् छत्रैस् तथैव लिङ्गपूजनैः
alaṃkṛtvā gajaṃ dhenuṃ dhūpapuṣpavilepanaiḥ / vitānaiś cāmaraiś chatrais tathaiva liṅgapūjanaiḥ
तर्पयित्वा द्विजान् सम्यग् अन्नपानादि भूषणैः । प्रीणयित्वा महादेवं ततः स्वभवनं ययौ
tarpayitvā dvijān samyag annapānādi bhūṣaṇaiḥ / prīṇayitvā mahādevaṃ tataḥ svabhavanaṃ yayau
तदा प्रभृति तत् तीर्थं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । युधिष्ठिर परं पुण्यं कुण्डलेश्वरसंज्ञकम्
tadā prabhṛti tat tīrthaṃ triṣu lokeṣu viśrutam / yudhiṣṭhira paraṃ puṇyaṃ kuṇḍaleśvarasaṃjñakam
तत्र तीर्थे तु यः कश्चिद् उपवासपरायणः । अर्चयेद् देवम् ईशानं सर्वपापैः प्रमुच्यते
tatra tīrthe tu yaḥ kaścid upavāsaparāyaṇaḥ / arcayed devam īśānaṃ sarvapāpaiḥ pramucyate
सुवर्णं रजतं वापि मणिं मौक्तिकम् एव च । ब्राह्मणेभ्यो ददात्यत्र स मुख्यो मोदते दिवि
suvarṇaṃ rajataṃ vāpi maṇiṃ mauktikam eva ca / brāhmaṇebhyo dadātyatra sa mukhyo modate divi
तत्र तीर्थे नरः स्नात्वा ऋग्यजुः सामसु द्विजः । ऋचम् एकां जपित्वा च चतुर्वेदफलं लभेत्
tatra tīrthe naraḥ snātvā ṛgyajuḥ sāmasu dvijaḥ / ṛcam ekāṃ japitvā ca caturvedaphalaṃ labhet
तस्मिंस् तीर्थे तु गोदानम् अन्नदानम् अथापि वा । यः प्रयच्छति विप्रेभ्यस् तत्फलं शृणु पाण्डव
tasmiṃs tīrthe tu godānam annadānam athāpi vā / yaḥ prayacchati viprebhyas tatphalaṃ śṛṇu pāṇḍava
यावन्ति तस्य रोमाणि तत्प्रसूतिकुलेषु च । तावद् वर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते
yāvanti tasya romāṇi tatprasūtikuleṣu ca / tāvad varṣasahasrāṇi svargaloke mahīyate
स्वर्गवासो भवेत् तस्य पुत्रपौत्रसमन्वितः । तस्मिंस् तीर्थे महाभाग व्याघ्रश् चैव पिपासितः
svargavāso bhavet tasya putrapautrasamanvitaḥ / tasmiṃs tīrthe mahābhāga vyāghraś caiva pipāsitaḥ
निषादानां भयेनैव अटव्यामटति स्वयम् । निषादानां भर्यैर् नष्टः पतितो नर्मदाजले
niṣādānāṃ bhayenaiva aṭavyāmaṭati svayam / niṣādānāṃ bharyair naṣṭaḥ patito narmadājale
जलप्लुतो महाभाग लिङ्गरूपधरो ऽभवत् । उक्तश्चाकाशवाण्या वै व्याघ्रेश्वरम् अनुत्तमम्
jalapluto mahābhāga liṅgarūpadharo 'bhavat / uktaścākāśavāṇyā vai vyāghreśvaram anuttamam
पूज्यं वै त्रिषु लोकेषु ख्यातिं यास्यत्य् असंशयम् । तत्र तीर्थे नरः स्नात्वा तल् लिङ्गम् अर्चयेत् तु यः
pūjyaṃ vai triṣu lokeṣu khyātiṃ yāsyaty asaṃśayam / tatra tīrthe naraḥ snātvā tal liṅgam arcayet tu yaḥ
ब्रह्महत्यादिपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः । एतत् ते कथितं राजन् कुण्डलेश्वरम् उत्तमम्
brahmahatyādipāpebhyo mucyate nātra saṃśayaḥ / etat te kathitaṃ rājan kuṇḍaleśvaram uttamam
श्रवणात् कीर्तनाद् अस्य गोसहस्रफलं लभेत्
śravaṇāt kīrtanād asya gosahasraphalaṃ labhet