इति श्रीस्कन्दपुराणे रेवाखण्डे कुण्डलेश्वरमहिमा अनुवर्णनोनाम अष्टसप्ततितमो ऽध्यायः ॥ RKS अध्याय 79 मार्कण्डेय उवाच: ततो गच्छेत् तु राजेन्द्र पिप्पलेश्वरम् उत्तमम् । यत्र सिद्धो महायोगी पिप्पलादो महातपाः
iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe kuṇḍaleśvaramahimā anuvarṇanonāma aṣṭasaptatitamo 'dhyāyaḥ || RKS adhyāya 79 mārkaṇḍeya uvāca: tato gacchet tu rājendra pippaleśvaram uttamam / yatra siddho mahāyogī pippalādo mahātapāḥ
युधिष्ठिर उवाच: पिप्पलादस्य चरितं श्रोतुमिच्छाम्य् अहं प्रभो । माहात्म्यं तस्य तीर्थस्य यत्र सिद्धो महातपाः
yudhiṣṭhira uvāca: pippalādasya caritaṃ śrotumicchāmy ahaṃ prabho / māhātmyaṃ tasya tīrthasya yatra siddho mahātapāḥ
कस्य पुत्रो महाभाग किमर्थं तप्तवांस् तपः । एतद् विस्तरतः सर्वं कथयस्व ममानघ
kasya putro mahābhāga kimarthaṃ taptavāṃs tapaḥ / etad vistarataḥ sarvaṃ kathayasva mamānagha
मार्कण्डेय उवाच: मिथिलास्थो महाभाग वेदवेदाङ्गपारगः । याज्ञवल्क्यश् च पुरतश् चचार विपुलं तपः
mārkaṇḍeya uvāca: mithilāstho mahābhāga vedavedāṅgapāragaḥ / yājñavalkyaś ca purataś cacāra vipulaṃ tapaḥ
तापसी तस्य भगिनी याज्ञवल्क्यस्य धीमतः । चचार सापि तत्रस्था शुश्रूषन्ती महत्तपः
tāpasī tasya bhaginī yājñavalkyasya dhīmataḥ / cacāra sāpi tatrasthā śuśrūṣantī mahattapaḥ
ततस् त्व् एकस्मिन् समये स्नाताहनि रजस्वला । अन्तर्वासं कृतवती दृष्ट्वा कर्कटकं रहः
tatas tv ekasmin samaye snātāhani rajasvalā / antarvāsaṃ kṛtavatī dṛṣṭvā karkaṭakaṃ rahaḥ
याज्ञवल्क्यो ऽपि तद् रात्रौ परिधानेन तेन वै । स्वप्नं दृष्ट्वात्यजच् छुक्रं प्रभाते ऽन्वैषयत् पुनः
yājñavalkyo 'pi tad rātrau paridhānena tena vai / svapnaṃ dṛṣṭvātyajac chukraṃ prabhāte 'nvaiṣayat punaḥ
तत सा ब्राह्मणी तात किम् अन्वेष्यसि भारत । केन कार्यं तव विभो वदस्व मम तत्त्वतः
tata sā brāhmaṇī tāta kim anveṣyasi bhārata / kena kāryaṃ tava vibho vadasva mama tattvataḥ
याज्ञवल्क्य उवाच: अपवित्रो मया भद्रे स्वप्नो दृष्टो ऽद्य वै निशि । शुक्लं मे चात्र वस्त्रं स्वं निक्षिप्तं तन् न दृश्यते
yājñavalkya uvāca: apavitro mayā bhadre svapno dṛṣṭo 'dya vai niśi / śuklaṃ me cātra vastraṃ svaṃ nikṣiptaṃ tan na dṛśyate
तच्छ्रुत्वा ब्राह्मणी वाक्यं भीतभीताभवन् नृप । तद्वस्त्रं तु मया ब्रह्मन् स्नात्वान्तर्धानकं कृतम्
tacchrutvā brāhmaṇī vākyaṃ bhītabhītābhavan nṛpa / tadvastraṃ tu mayā brahman snātvāntardhānakaṃ kṛtam
तस्यास् तद् वचनं श्रुत्वा हाहेत्युक्त्वा महातपाः । पपात सहसा भूमौ छिन्नमूल इव द्रुमः
tasyās tad vacanaṃ śrutvā hāhetyuktvā mahātapāḥ / papāta sahasā bhūmau chinnamūla iva drumaḥ
किम् एतद् इति जल्पन्तम् आकाशाद् वाग्विनिर्गता । तोषयन्ती च तं विप्रं प्रोवाच नृपते तदा
kim etad iti jalpantam ākāśād vāgvinirgatā / toṣayantī ca taṃ vipraṃ provāca nṛpate tadā
नास्य दोषो मया दृष्टस् तव चैव शुभव्रते । तव गर्भोदयो येन तत्र दैवं परायणम्
nāsya doṣo mayā dṛṣṭas tava caiva śubhavrate / tava garbhodayo yena tatra daivaṃ parāyaṇam
न विनाशो ऽस्य कर्तव्यो यावत् कालस्य पर्ययः । तथेति व्रीडिता सा च दुर्मनेति विमानतः
na vināśo 'sya kartavyo yāvat kālasya paryayaḥ / tatheti vrīḍitā sā ca durmaneti vimānataḥ
पालयामास तं गर्भं यावत् पुत्रो व्यजायत । जातमात्रं तु तं गर्भं कथयित्वा न कंचन
pālayāmāsa taṃ garbhaṃ yāvat putro vyajāyata / jātamātraṃ tu taṃ garbhaṃ kathayitvā na kaṃcana
अश्वस्थवृक्षमासाद्य सोत्ससर्ज महीतले । यानि सत्त्वानि लोकेषु स्थावराणि चराणि वै
aśvasthavṛkṣamāsādya sotsasarja mahītale / yāni sattvāni lokeṣu sthāvarāṇi carāṇi vai
तानि वै पालयन्त्व् एनं बालकं त्यजति स्म सा । एवमुक्त्वा ततः साध्वी ब्राह्मणी नृपसत्तम
tāni vai pālayantv enaṃ bālakaṃ tyajati sma sā / evamuktvā tataḥ sādhvī brāhmaṇī nṛpasattama
यथागतं जगामाथ सावस्थाय मुहूर्तकम् । पादौ पाणी विनिक्षिप्य विमृज्य नयने शूभे
yathāgataṃ jagāmātha sāvasthāya muhūrtakam / pādau pāṇī vinikṣipya vimṛjya nayane śūbhe
आस्यं च विकृतं कृत्वा रुरोदोच्चैरनाथवत् । तेन शब्देन वित्रस्ताः स्थावरा जङ्गमाश् च ये
āsyaṃ ca vikṛtaṃ kṛtvā rurodoccairanāthavat / tena śabdena vitrastāḥ sthāvarā jaṅgamāś ca ye
अकम्पयत् महीं तात सशैलवनकन्दराम् । ततो ज्ञात्वा महद्भूतं क्षुधाविष्टं द्विजर्षभम्
akampayat mahīṃ tāta saśailavanakandarām / tato jñātvā mahadbhūtaṃ kṣudhāviṣṭaṃ dvijarṣabham
न जहाति नगश् छायामार्पयच् च ततः पयः । आप्यायितस् ततस् तेन अमृतेनैव भारत । ततः स चिन्तयाविष्टो निर्ममे ग्रहगोचरम्
na jahāti nagaś chāyāmārpayac ca tataḥ payaḥ / āpyāyitas tatas tena amṛtenaiva bhārata / tataḥ sa cintayāviṣṭo nirmame grahagocaram
तेन क्रूरसम् आचारः क्रूरदृष्ट्या निरीक्षितः । पपात सहसा भूमौ शनैश्चारी शनैश्चरः
tena krūrasam ācāraḥ krūradṛṣṭyā nirīkṣitaḥ / papāta sahasā bhūmau śanaiścārī śanaiścaraḥ
शनैश्चरं बालको ऽपि पादेनैव परामृशत् । पीडितः सो ऽपि बालेन उवाच वचनं तदा
śanaiścaraṃ bālako 'pi pādenaiva parāmṛśat / pīḍitaḥ so 'pi bālena uvāca vacanaṃ tadā
किं मया ऽपकृतं विप्र पिप्पलाद महामुने । निष्क्रामन् गगने चैव पातितो धरणीतले
kiṃ mayā 'pakṛtaṃ vipra pippalāda mahāmune / niṣkrāman gagane caiva pātito dharaṇītale
सौरिणाप्य् एवम् उक्तस् तु पिप्पलादो महामुनिः । क्रोधरूपो ऽब्रवीद् वाक्यं तच् छृणुष्व नराधिप
sauriṇāpy evam uktas tu pippalādo mahāmuniḥ / krodharūpo 'bravīd vākyaṃ tac chṛṇuṣva narādhipa
पितृमातृविहीनस्य बालभावस्य दुर्मते । पीडां करोषि कस्मात् त्वं सौरे त्वम् अवशेषितः
pitṛmātṛvihīnasya bālabhāvasya durmate / pīḍāṃ karoṣi kasmāt tvaṃ saure tvam avaśeṣitaḥ
शनैश्चर उवाच: क्रूरस्वभावसंजाता मम दृष्टि द्विजोत्तम । मुञ्च त्वं मां च कर्ताहं यद् ब्रवीषि न संशयः
śanaiścara uvāca: krūrasvabhāvasaṃjātā mama dṛṣṭi dvijottama / muñca tvaṃ māṃ ca kartāhaṃ yad bravīṣi na saṃśayaḥ
पिप्पलाद उवाच: अद्य प्रभृतिबालानां जन्मतः षोडशीः समाः । पीडा त्वया न कर्तव्या एष ते समयः परः
pippalāda uvāca: adya prabhṛtibālānāṃ janmataḥ ṣoḍaśīḥ samāḥ / pīḍā tvayā na kartavyā eṣa te samayaḥ paraḥ
एवम् अस्त्व् इति तं चोक्त्वा प्रजगाम यथागतः । देवमार्गं शनैश्चारी प्रणम्य ऋषिसत्तमम्
evam astv iti taṃ coktvā prajagāma yathāgataḥ / devamārgaṃ śanaiścārī praṇamya ṛṣisattamam
ततश् चादर्शनं तत्र गतवान् स महाग्रहः । विचिन्तयानश् चैकाकी क्रोधेन कलुषीकृतः
tataś cādarśanaṃ tatra gatavān sa mahāgrahaḥ / vicintayānaś caikākī krodhena kaluṣīkṛtaḥ
आग्नेयीं हि दिशं ध्यात्वा जनयामास पावकम् । कृत्त्वा मांसं जुहावाग्नौ क्रियासम्भवतत्त्वतः
āgneyīṃ hi diśaṃ dhyātvā janayāmāsa pāvakam / kṛttvā māṃsaṃ juhāvāgnau kriyāsambhavatattvataḥ
तावच् च जनिता कृत्या ज्वालामालाविभूषिता । हुतभुक्सदृशाकारा किंकरोमीति चाब्रवीत्
tāvac ca janitā kṛtyā jvālāmālāvibhūṣitā / hutabhuksadṛśākārā kiṃkaromīti cābravīt
शोषयामि समुद्रं किं चूर्णयामि च पर्वतम् । भूमिं च वेष्टयामीह पातयित्वा नभस्तलम्
śoṣayāmi samudraṃ kiṃ cūrṇayāmi ca parvatam / bhūmiṃ ca veṣṭayāmīha pātayitvā nabhastalam
कस्य मूर्ध्नि पतिष्यामि घातयामि च कं द्विज । शीघ्रमादिश मे कार्यं न कालातिक्रमो भवेत्
kasya mūrdhni patiṣyāmi ghātayāmi ca kaṃ dvija / śīghramādiśa me kāryaṃ na kālātikramo bhavet
तस्यास् तद् वचनं श्रुत्वा पिप्पलादो महातपाः । क्रोधरक्तान्तनयन इदं वचनम् अब्रवीत्
tasyās tad vacanaṃ śrutvā pippalādo mahātapāḥ / krodharaktāntanayana idaṃ vacanam abravīt
महता क्रोधवेगेन मया त्वं चिन्तिता शुभे । पिता मे याज्ञवल्क्यस् तु तं त्वं घातय माचिरम्
mahatā krodhavegena mayā tvaṃ cintitā śubhe / pitā me yājñavalkyas tu taṃ tvaṃ ghātaya māciram
एवमुक्ता तु सा शीघ्रं स्फुटन्तीव नभस् तलम् । मिथिलास्थो महाप्राज्ञो यत्र तेपे महातपाः
evamuktā tu sā śīghraṃ sphuṭantīva nabhas talam / mithilāstho mahāprājño yatra tepe mahātapāḥ
यावत् पश्यति दिङ्मार्गं ज्वलनार्कसमप्रभम् । याज्ञवल्क्यो महातेजास् तद्भूतं समुपस्थितम्
yāvat paśyati diṅmārgaṃ jvalanārkasamaprabham / yājñavalkyo mahātejās tadbhūtaṃ samupasthitam
तां दृष्ट्वा सहसायान्तीं भीतभीतो महामुनिः । भूतेनाक्रमितो विप्रो जनकं नृपतिं ययौ
tāṃ dṛṣṭvā sahasāyāntīṃ bhītabhīto mahāmuniḥ / bhūtenākramito vipro janakaṃ nṛpatiṃ yayau
शरणार्थम् अनुप्राप्तं विद्धि मां नृपसत्तम । महाभूताच् च मां रक्ष यदि शक्नोषि मानद
śaraṇārtham anuprāptaṃ viddhi māṃ nṛpasattama / mahābhūtāc ca māṃ rakṣa yadi śaknoṣi mānada
राजोवाच: ब्रह्मतेजोभवम् भूतम् अनिवार्यं दुरासदम् । प्रभुर् नैवाद्य शक्नोमि अन्यं गच्छ महामते
rājovāca: brahmatejobhavam bhūtam anivāryaṃ durāsadam / prabhur naivādya śaknomi anyaṃ gaccha mahāmate
ततश् चान्यं नृपश्रेष्ठं शरणार्थी महातपाः । जगाम तेन चैवोक्त इन्द्रस्य शरणं ययौ
tataś cānyaṃ nṛpaśreṣṭhaṃ śaraṇārthī mahātapāḥ / jagāma tena caivokta indrasya śaraṇaṃ yayau
देवराज नमस्ते ऽस्तु महाभूताच् च रक्ष माम् । तस्य तद् वचनं श्रुत्वाब्रवीद् इन्द्रस् तदा वचः
devarāja namaste 'stu mahābhūtāc ca rakṣa mām / tasya tad vacanaṃ śrutvābravīd indras tadā vacaḥ
न च शक्तः परित्रातुं ब्रह्मतेजो हि दुःसहम् । ततश् च ब्रह्मभवनं ब्राह्मणो ब्रह्मवित्तमः
na ca śaktaḥ paritrātuṃ brahmatejo hi duḥsaham / tataś ca brahmabhavanaṃ brāhmaṇo brahmavittamaḥ
जगाम विष्णुभवनं शक्तो ऽपि त्यक्तवान् भयात् । ततः स परमोद्विग्नो निराशो जीविते नृप
jagāma viṣṇubhavanaṃ śakto 'pi tyaktavān bhayāt / tataḥ sa paramodvigno nirāśo jīvite nṛpa
अनुगम्यमानो भूतेन अगच्छच् च महेश्वरम् । तस्य योगबलोपेतो महादेवस्य पाण्डव
anugamyamāno bhūtena agacchac ca maheśvaram / tasya yogabalopeto mahādevasya pāṇḍava
नखमांसान्तरे लुप्तो यथा देवो न पश्यति । अदृष्टम् अगमद् भूतं ज्वलनार्कसमप्रभम्
nakhamāṃsāntare lupto yathā devo na paśyati / adṛṣṭam agamad bhūtaṃ jvalanārkasamaprabham
मुञ्च मुञ्चेति पुरुष मुञ्चेश्वरम् उवाच ह । एवम् उक्तो महादेवस् तेन भूतेन भारत
muñca muñceti puruṣa muñceśvaram uvāca ha / evam ukto mahādevas tena bhūtena bhārata
योगीन्द्रं दर्शयाम् आस नखमांसान्तरे स्थितम् । संस्थाप्य कृत्यां भूतेशो ज्वलत्कालानलप्रभाम्
yogīndraṃ darśayām āsa nakhamāṃsāntare sthitam / saṃsthāpya kṛtyāṃ bhūteśo jvalatkālānalaprabhām
उवाच मा भैस्त्वं विप्र मा च गच्छ महामुने । ततस् तं सूक्ष्मदेहस्थं महादेवो ऽब्रवीद् इदम्
uvāca mā bhaistvaṃ vipra mā ca gaccha mahāmune / tatas taṃ sūkṣmadehasthaṃ mahādevo 'bravīd idam
किमस्य त्वं महाभूत कर्ता कृत्य वदस्व मे । कृत्योवाच: क्रोधदीप्तेन देवेश पिप्पलादेन चिन्तिता
kimasya tvaṃ mahābhūta kartā kṛtya vadasva me / kṛtyovāca: krodhadīptena deveśa pippalādena cintitā
अस्य देहे पतिष्यामि अहिंस्यां विद्धि मां प्रभो । एतच् छ्रुत्वा महादेवो भूतस्य वदनाच् च्युतम्
asya dehe patiṣyāmi ahiṃsyāṃ viddhi māṃ prabho / etac chrutvā mahādevo bhūtasya vadanāc cyutam
वरिष्ठं बन्धयामास याज्ञवल्क्यस्य घातकम् । योगीश्वरं तं विप्रेन्द्रं दत्त्वाभीतिं युधिष्ठिर
variṣṭhaṃ bandhayāmāsa yājñavalkyasya ghātakam / yogīśvaraṃ taṃ viprendraṃ dattvābhītiṃ yudhiṣṭhira
विसर्जयित्वा देवस् तं तत्रैवान्तरधीयत । प्रेषयित्वा तु तं भूतं पिप्पलादो ऽपि दुर्मनाः
visarjayitvā devas taṃ tatraivāntaradhīyata / preṣayitvā tu taṃ bhūtaṃ pippalādo 'pi durmanāḥ
मातापितृविहीनस् तु नर्मदातटम् आश्रितः । एकनिष्ठो निराहारो वर्षाणि षोडशैव तु
mātāpitṛvihīnas tu narmadātaṭam āśritaḥ / ekaniṣṭho nirāhāro varṣāṇi ṣoḍaśaiva tu
तोषयामास देवेशम् उमया सह शङ्करम् । हर उवाच: परितुष्टो ऽस्मि ते विप्र तपसानेन सुव्रत
toṣayāmāsa deveśam umayā saha śaṅkaram / hara uvāca: parituṣṭo 'smi te vipra tapasānena suvrata
वरं वृणीष्व ते दद्यां मनसाभीप्सितं शुभम् । पिप्पलाद उवाच: यदि मे भगवांस् तुष्टो यदि देयो वरो मम
varaṃ vṛṇīṣva te dadyāṃ manasābhīpsitaṃ śubham / pippalāda uvāca: yadi me bhagavāṃs tuṣṭo yadi deyo varo mama
अत्र सन्निहितो देव मम नाम्ना च शङ्कर । एवम् उक्तस् तथेत्य् उक्त्वा पिप्पलादं महामुनिम्
atra sannihito deva mama nāmnā ca śaṅkara / evam uktas tathety uktvā pippalādaṃ mahāmunim
जगामादर्शनं देवो भूतसङ्घैर् निषेवितः । पिप्पलादो गते देवे स्नात्वा तत्र महाम्भसि
jagāmādarśanaṃ devo bhūtasaṅghair niṣevitaḥ / pippalādo gate deve snātvā tatra mahāmbhasi
स्थापयित्वा महदेवं जगामोत्तरपर्वतम् । तत्र तीर्थे नरो भक्त्या स्नात्वा मन्त्रयुतो नृप
sthāpayitvā mahadevaṃ jagāmottaraparvatam / tatra tīrthe naro bhaktyā snātvā mantrayuto nṛpa
तर्पयित्वा पितॄन् देवान् पूजयित्वा महेश्वरम् । अश्वमेधस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोत्य् अनुत्तमम्
tarpayitvā pitṝn devān pūjayitvā maheśvaram / aśvamedhasya yajñasya phalaṃ prāpnoty anuttamam
मृतो रुद्रपुरं याति पिप्पलेश्वरसन्निधौ । अथवा भोजयेद् विप्रान् पितॄन् उद्दिश्य भक्तितः
mṛto rudrapuraṃ yāti pippaleśvarasannidhau / athavā bhojayed viprān pitṝn uddiśya bhaktitaḥ
द्वादशाब्दसहस्राणि तृप्ता गच्छन्ति सद्गतिम् । संन्यासेन तु यः कश्चित् तत्र तीर्थे तनुं त्यजेत्
dvādaśābdasahasrāṇi tṛptā gacchanti sadgatim / saṃnyāsena tu yaḥ kaścit tatra tīrthe tanuṃ tyajet
अनिवर्तिका गतिस् तस्य यथा मे शङ्करो ऽब्रवीत् । एतत् सर्वं समाख्यातं यत् त्वं मां परिपृष्टवान्
anivartikā gatis tasya yathā me śaṅkaro 'bravīt / etat sarvaṃ samākhyātaṃ yat tvaṃ māṃ paripṛṣṭavān
माहात्म्यं पिप्पलादस्य पिप्पलेश्वरम् उत्तमम् । एतत् पुण्यं पापहरं धन्यं दुःखप्रणाशनम्
māhātmyaṃ pippalādasya pippaleśvaram uttamam / etat puṇyaṃ pāpaharaṃ dhanyaṃ duḥkhapraṇāśanam
पठतां शृण्वतां चैव सर्वपापप्रमोचनम्
paṭhatāṃ śṛṇvatāṃ caiva sarvapāpapramocanam