इति श्रीस्कन्दपुराणे रेवाखण्डे पिप्पलेश्वरमहिमानुवर्णनो नामैकोनाशीतितमो ऽध्यायः ॥ RKS अध्याय 80 मार्कण्डेय उवाच: ततो गच्छेत् तु राजेन्द्र विमलेश्वरम् उत्तमम् । तत्र देवशिला रम्या महादेवेन भाषिता
iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe pippaleśvaramahimānuvarṇano nāmaikonāśītitamo 'dhyāyaḥ || RKS adhyāya 80 mārkaṇḍeya uvāca: tato gacchet tu rājendra vimaleśvaram uttamam / tatra devaśilā ramyā mahādevena bhāṣitā
गर्जनं खेटकं नाम तत्र देवशिला शुभा । तत्र स्नात्वा तु यो भक्त्या तर्पयेत् पितृदेवताः
garjanaṃ kheṭakaṃ nāma tatra devaśilā śubhā / tatra snātvā tu yo bhaktyā tarpayet pitṛdevatāḥ
तस्य ते द्वादशाब्दानि सुतृप्ता दिवि मोदिताः । तस्मिंस् तीर्थे तु यो भक्त्या ब्राह्मणान् पूजयेन् नृप
tasya te dvādaśābdāni sutṛptā divi moditāḥ / tasmiṃs tīrthe tu yo bhaktyā brāhmaṇān pūjayen nṛpa
स्वल्पेनापि हि दानेन तस्य चान्तो न विद्यते । युधिष्ठिर उवाच: कानि दानानि विप्रेन्द्र शस्तानि धरणीतले
svalpenāpi hi dānena tasya cānto na vidyate / yudhiṣṭhira uvāca: kāni dānāni viprendra śastāni dharaṇītale
यानि दत्त्वा नरो भक्त्या मुच्यते सर्वकिल्बिषैः । मार्कण्डेय उवाच: सुवर्णं रजतं ताम्रं मणिं मौक्तिकम् एव च
yāni dattvā naro bhaktyā mucyate sarvakilbiṣaiḥ / mārkaṇḍeya uvāca: suvarṇaṃ rajataṃ tāmraṃ maṇiṃ mauktikam eva ca
भूमिदानं तथा गावो मोचयन्त्य् अंशुमान् नरम् । तत्र तीर्थे तु यः कश्चित् कुरुते प्राणसंक्षयम्
bhūmidānaṃ tathā gāvo mocayanty aṃśumān naram / tatra tīrthe tu yaḥ kaścit kurute prāṇasaṃkṣayam
रुद्रलोके वसेत् तावद् यावद् आहूतसंप्लवम् । ततः पुष्करिणीं गच्छेत् कुरुक्षेत्रसमां नृप
rudraloke vaset tāvad yāvad āhūtasaṃplavam / tataḥ puṣkariṇīṃ gacchet kurukṣetrasamāṃ nṛpa
पूर्वं पुष्करिणी नाम कुरुक्षेत्रं कलौ स्मृतम् । तत्र स्नात्वा यजेद् देवं तेजोराशिं दिवाकरम्
pūrvaṃ puṣkariṇī nāma kurukṣetraṃ kalau smṛtam / tatra snātvā yajed devaṃ tejorāśiṃ divākaram
ऋचम् एकां जपेत् सौम्यः सामवेदफलं लभेत् । यजुर्वेदस्य जपनं ऋग्वेदस्य तथैव च
ṛcam ekāṃ japet saumyaḥ sāmavedaphalaṃ labhet / yajurvedasya japanaṃ ṛgvedasya tathaiva ca
त्र्यक्षरं वा जपेन् मन्त्रं ध्यायमानो दिवाकरम् । आदित्यहृदयं जप्त्वा मुच्यते सर्वकिल्बिषैः
tryakṣaraṃ vā japen mantraṃ dhyāyamāno divākaram / ādityahṛdayaṃ japtvā mucyate sarvakilbiṣaiḥ
तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा विधिना पूजयेद् द्विजान् । तस्य कोटिगुणं दानं जायते नात्र संशयः
tatra tīrthe tu yaḥ snātvā vidhinā pūjayed dvijān / tasya koṭiguṇaṃ dānaṃ jāyate nātra saṃśayaḥ
कार्तिक्यां च तथा माध्यां वैशाख्यां तु विशेषतः । अमावास्यां व्यतीपाते संक्रमे वैधृतौ रवौ
kārtikyāṃ ca tathā mādhyāṃ vaiśākhyāṃ tu viśeṣataḥ / amāvāsyāṃ vyatīpāte saṃkrame vaidhṛtau ravau
कुरुक्षेत्रे नरः स्नात्वा रुद्रस्यानुचरो भवेत् । अनाशके जले ह्य् अग्नौ पञ्चाग्नौ वा तथापि वा
kurukṣetre naraḥ snātvā rudrasyānucaro bhavet / anāśake jale hy agnau pañcāgnau vā tathāpi vā
तस्मिंस् तीर्थे मृतो यस् तु स याति परमां गतिम् । ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रो वा नृपसत्तम
tasmiṃs tīrthe mṛto yas tu sa yāti paramāṃ gatim / brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyaḥ śūdro vā nṛpasattama
विहितं कर्मकुर्वाणः स गच्छति सतां गतिम् । युधिष्ठिर उवाच: किं जपन् मुच्यते व्याधेर् ज्ञात्वा वर्णं द्विजोत्तम
vihitaṃ karmakurvāṇaḥ sa gacchati satāṃ gatim / yudhiṣṭhira uvāca: kiṃ japan mucyate vyādher jñātvā varṇaṃ dvijottama
किं कुर्वन् मुच्यते प्राणी याति लोकम् अनामयम् । मार्कण्डेय उवाच: शृणु राजन्न् अवहित इतिहासं पुरातनम्
kiṃ kurvan mucyate prāṇī yāti lokam anāmayam / mārkaṇḍeya uvāca: śṛṇu rājann avahita itihāsaṃ purātanam
गुह्यतीर्थे समासाद्य ब्राह्मणो मुक्तवान् यथा । पुरा द्विजवरश् चासीद् गोविन्दो नाम नामतः
guhyatīrthe samāsādya brāhmaṇo muktavān yathā / purā dvijavaraś cāsīd govindo nāma nāmataḥ
तस्य भार्या सुसम्पन्ना ब्राह्मणी च पतिव्रता । तस्यां संजनयामास पुत्रम् एकं च सुन्दरम्
tasya bhāryā susampannā brāhmaṇī ca pativratā / tasyāṃ saṃjanayāmāsa putram ekaṃ ca sundaram
स बाल एव भवने क्रीडते शिशुलीलया । कदाचिद् ब्राह्मणश्रेष्ठः काष्ठमानयितुं गतः
sa bāla eva bhavane krīḍate śiśulīlayā / kadācid brāhmaṇaśreṣṭhaḥ kāṣṭhamānayituṃ gataḥ
वनान् नीत्वा काष्ठभारं गृहे पश्चाच् च क्षिप्तवान् । क्रीडन्न् आस्ते शिशुस् तत्र काष्ठभारेण पीडितः
vanān nītvā kāṣṭhabhāraṃ gṛhe paścāc ca kṣiptavān / krīḍann āste śiśus tatra kāṣṭhabhāreṇa pīḍitaḥ
ममार बालकस् तत्र द्विजो न ज्ञातवांस् तदा । ब्राह्मण्य् अपि तदा तस्मै न शशंस भयात् तथा
mamāra bālakas tatra dvijo na jñātavāṃs tadā / brāhmaṇy api tadā tasmai na śaśaṃsa bhayāt tathā
पुर्नद्विजः स गोविन्दो विपिनं संजगाम ह
purnadvijaḥ sa govindo vipinaṃ saṃjagāma ha
ब्राह्मण्य् उवाच: रावणो ब्रह्मणः पौत्रस् त्रैलोक्यं यस्य शङ्कते । स हतो रामचन्द्रेण सपुत्रामात्यबान्धवः
brāhmaṇy uvāca: rāvaṇo brahmaṇaḥ pautras trailokyaṃ yasya śaṅkate / sa hato rāmacandreṇa saputrāmātyabāndhavaḥ
एवं पुत्रं विना सौख्यं मर्त्ये नाके न विद्यते । यश आख्यायितं यस्य स्वर्गार्थं यस्य भारती
evaṃ putraṃ vinā saukhyaṃ martye nāke na vidyate / yaśa ākhyāyitaṃ yasya svargārthaṃ yasya bhāratī
मिष्टान्नं ब्राह्मणस्यार्थे स्वर्गवासो ऽपि विद्यते । पुत्रोत्पत्तिविनाशाभ्यां नापरं सुखदुःखयोः
miṣṭānnaṃ brāhmaṇasyārthe svargavāso 'pi vidyate / putrotpattivināśābhyāṃ nāparaṃ sukhaduḥkhayoḥ
ब्रह्महत्याश्वमेधाभ्यां नापरं पापपुण्ययोः । किं ब्रवीमीति हे वत्स नानुसौख्यं सुतं विना
brahmahatyāśvamedhābhyāṃ nāparaṃ pāpapuṇyayoḥ / kiṃ bravīmīti he vatsa nānusaukhyaṃ sutaṃ vinā
एवं बहुविधं दुःखं प्रलपित्वा पुनः पुनः । बालं गृहगते विप्रे संगोप्य ब्राह्मणी तथा
evaṃ bahuvidhaṃ duḥkhaṃ pralapitvā punaḥ punaḥ / bālaṃ gṛhagate vipre saṃgopya brāhmaṇī tathā
एवं तस्यां विलपन्त्यां गता रात्रिर् युधिष्ठिर । भूम्यां प्रसुप्तं गोविन्दं पुत्रशोकेन पीडिता
evaṃ tasyāṃ vilapantyāṃ gatā rātrir yudhiṣṭhira / bhūmyāṃ prasuptaṃ govindaṃ putraśokena pīḍitā
यावन् निरीक्षते भार्या भर्तारं दुःखपीडितम् । कृमिराशिम् अयं तावद् गोविन्दं नृपसत्तम
yāvan nirīkṣate bhāryā bhartāraṃ duḥkhapīḍitam / kṛmirāśim ayaṃ tāvad govindaṃ nṛpasattama
दुःखाद् दुःखतरे मग्ना दृष्ट्वा तं पातकान्वितम् । एवं दुःखनिमग्नायाः शर्वरी विगता तदा
duḥkhād duḥkhatare magnā dṛṣṭvā taṃ pātakānvitam / evaṃ duḥkhanimagnāyāḥ śarvarī vigatā tadā
पुनः प्रातस् तु गोविन्दो दर्भाय च वनं गतः । एवं न ज्ञातवान् विप्रः काष्ठेन च हतं सुतम्
punaḥ prātas tu govindo darbhāya ca vanaṃ gataḥ / evaṃ na jñātavān vipraḥ kāṣṭhena ca hataṃ sutam
गताश् च दिवसाः पञ्चब्राह्मण्या गोपितं च यत् । पशुपालः पञ्चमे ऽह्नि महिषीरुत्तमाश् च गाः
gatāś ca divasāḥ pañcabrāhmaṇyā gopitaṃ ca yat / paśupālaḥ pañcame 'hni mahiṣīruttamāś ca gāḥ
अरण्ये महिषीर् मुक्त्वा गाश् च भोक्तुं गृहं गतः । विज्ञप्तः पशुपालेन गोविन्दो ब्राह्मणोत्तमः
araṇye mahiṣīr muktvā gāś ca bhoktuṃ gṛhaṃ gataḥ / vijñaptaḥ paśupālena govindo brāhmaṇottamaḥ
यावद् भक्षाम्य् अहं स्वामिन् महिषीर् गाश् च रक्षय । ततः स त्वरितो गाश् च ब्राह्मणो महिषीः प्रति
yāvad bhakṣāmy ahaṃ svāmin mahiṣīr gāś ca rakṣaya / tataḥ sa tvarito gāś ca brāhmaṇo mahiṣīḥ prati
जगाम महिषीर् गाश् च विप्रस्य तस्य रक्षतः । धावमानस्य गावश् च महिष्यः सङ्गमं गताः
jagāma mahiṣīr gāś ca viprasya tasya rakṣataḥ / dhāvamānasya gāvaś ca mahiṣyaḥ saṅgamaṃ gatāḥ
तत्र प्रविष्टास् तु जले नद्या रेवासुसङ्गमे । तज् जलं पीतमात्रं तु त्वरया तेन वारिताः
tatra praviṣṭās tu jale nadyā revāsusaṅgame / taj jalaṃ pītamātraṃ tu tvarayā tena vāritāḥ
अकामात् सलिलं पीत्वा प्रक्षाल्य नयने शुभे । आजगाम ततः पश्चाद् भवनं दिनसंक्षये
akāmāt salilaṃ pītvā prakṣālya nayane śubhe / ājagāma tataḥ paścād bhavanaṃ dinasaṃkṣaye
भुक्त्वा दुःखान्वितो रात्रौ गोविन्दः शयनं ययौ । निद्राभिभूतो दुःखेन श्रमेणैव तु खेदितः
bhuktvā duḥkhānvito rātrau govindaḥ śayanaṃ yayau / nidrābhibhūto duḥkhena śrameṇaiva tu kheditaḥ
पुनस् तं चार्धरात्रे तु तस्य भार्या निरीक्षते । कृमिभिर् वेष्टितं गात्रं क्वचित् पश्यत्य् अवेष्टितम्
punas taṃ cārdharātre tu tasya bhāryā nirīkṣate / kṛmibhir veṣṭitaṃ gātraṃ kvacit paśyaty aveṣṭitam
पुनः सा विस्मयाविष्टा तस्य भार्या गुणान्विता । उवाच दुष्कृतं तस्य साध्वसाविष्टचेतना
punaḥ sā vismayāviṣṭā tasya bhāryā guṇānvitā / uvāca duṣkṛtaṃ tasya sādhvasāviṣṭacetanā
भार्योवाच: अतीते पञ्चमे चाह्णि इन्धनं क्षिपता तु ते । गृहे पश्चात् स्थितो बालस् त्व् अज्ञातो घातितस् त्वया
bhāryovāca: atīte pañcame cāhṇi indhanaṃ kṣipatā tu te / gṛhe paścāt sthito bālas tv ajñāto ghātitas tvayā
मया तत् पातकं घोरं त्वत् कृतं न प्रकाशितम् । तेन प्रच्छन्नपापेन दह्यमाना दिवानिशम्
mayā tat pātakaṃ ghoraṃ tvat kṛtaṃ na prakāśitam / tena pracchannapāpena dahyamānā divāniśam
न सुखं तव गात्रस्य न च पश्यामि चात्मनः । निद्रा प्रणष्टा मे नाथ रतिश् चैव त्वया सह
na sukhaṃ tava gātrasya na ca paśyāmi cātmanaḥ / nidrā praṇaṣṭā me nātha ratiś caiva tvayā saha
श्रूयते मानवे शास्त्रे श्लोको गीतो महर्षिभिः । स्मृत्वा स्मृत्वा च तं रात्रौ परितापो न शाम्यति
śrūyate mānave śāstre śloko gīto maharṣibhiḥ / smṛtvā smṛtvā ca taṃ rātrau paritāpo na śāmyati
कीर्तनान् नश्यते ऽधर्मो वर्धते ऽसौ च गूहनात् । इह लोके परे चैव पापस्यान्तो न विद्यते
kīrtanān naśyate 'dharmo vardhate 'sau ca gūhanāt / iha loke pare caiva pāpasyānto na vidyate
एवं संचिन्त्यमानाहं स्थिता रात्रौ भयातुरा । कृमिराशिमयं त्वां तु पश्यामि कथयामि किम्
evaṃ saṃcintyamānāhaṃ sthitā rātrau bhayāturā / kṛmirāśimayaṃ tvāṃ tu paśyāmi kathayāmi kim
पुनश् च कान्त त्वद् देहं भ्रूणहत्याकृमिप्लुतम् । क्वचित् तुदन्ति ते चैव क्वचिन्नष्टाः समन्ततः
punaś ca kānta tvad dehaṃ bhrūṇahatyākṛmiplutam / kvacit tudanti te caiva kvacinnaṣṭāḥ samantataḥ
एतत्संस्मृत्य संस्मृत्य विमृशन्ती पुनः पुनः । न जाने कारणं किंचित् पृच्छामि कथयस्व मे
etatsaṃsmṛtya saṃsmṛtya vimṛśantī punaḥ punaḥ / na jāne kāraṇaṃ kiṃcit pṛcchāmi kathayasva me
तडागं वापि सरितं तीर्थं वा देवतालयम् । यं गतो ऽसि प्रभावो ऽयं तस्य नान्यस्य मे मतिः
taḍāgaṃ vāpi saritaṃ tīrthaṃ vā devatālayam / yaṃ gato 'si prabhāvo 'yaṃ tasya nānyasya me matiḥ
एवम् उक्तस् त्व् असौ विप्रः कथयामास भारत । भार्यया पूर्ववृत्तान्तं रममाणो नृपोत्तम
evam uktas tv asau vipraḥ kathayāmāsa bhārata / bhāryayā pūrvavṛttāntaṃ ramamāṇo nṛpottama
गोलुलायी निवृत्त्यर्थं नर्मदा सङ्गमं गतः । नाभिमात्रे जले मग्नस् तोयं पीतं यथेष्टतः
golulāyī nivṛttyarthaṃ narmadā saṅgamaṃ gataḥ / nābhimātre jale magnas toyaṃ pītaṃ yatheṣṭataḥ
नान्यत् तीर्थं विजानामि नर्मदा च सरिद्वरा । एवं श्रुत्वा च तत्सर्वम् उपवासः कृतः क्षणात्
nānyat tīrthaṃ vijānāmi narmadā ca saridvarā / evaṃ śrutvā ca tatsarvam upavāsaḥ kṛtaḥ kṣaṇāt
भर्त्रा सह गता तत्र सङ्गमे वरवर्णिनी । स्नात्वा विधिप्रयुक्तेन सङ्गमे सुरपूजिते
bhartrā saha gatā tatra saṅgame varavarṇinī / snātvā vidhiprayuktena saṅgame surapūjite
तर्पयामास देवेशं शङ्करं च सहोमया । पञ्चामृतैः स्नापयित्वा ब्राह्मण्या सहितो द्विज
tarpayāmāsa deveśaṃ śaṅkaraṃ ca sahomayā / pañcāmṛtaiḥ snāpayitvā brāhmaṇyā sahito dvija
गन्धमाल्यादिधूपैश् च नैवेद्यैश् च सुशोभनैः । अपूजयत् तत्र लिङ्गं देवीं कात्यायनीं शुभाम्
gandhamālyādidhūpaiś ca naivedyaiś ca suśobhanaiḥ / apūjayat tatra liṅgaṃ devīṃ kātyāyanīṃ śubhām
रात्रौ जागरणं कृत्वा भर्त्रा तेन सहैव सा । ततः प्रभाते विमले द्विजं सम्पूज्य यत्नतः
rātrau jāgaraṇaṃ kṛtvā bhartrā tena sahaiva sā / tataḥ prabhāte vimale dvijaṃ sampūjya yatnataḥ
गोदानेन हिरण्येन वस्त्रेणान्नेन भारत । गोविन्दः पूजयामास स्वशक्त्या ब्राह्मणं शुभम्
godānena hiraṇyena vastreṇānnena bhārata / govindaḥ pūjayāmāsa svaśaktyā brāhmaṇaṃ śubham
उक्तश् चाकाशवाण्या तु तीर्थं गुह्यावती त्व् इदम् । गुह्येश्वरं तत्र लिङ्गं पातालादुत्थितं तदा
uktaś cākāśavāṇyā tu tīrthaṃ guhyāvatī tv idam / guhyeśvaraṃ tatra liṅgaṃ pātālādutthitaṃ tadā
गुह्यावतीनर्मदयोः सङ्गमो गुणवानभूत् । मुक्तपापो गृहं यातः स्वभार्यासहितो द्विजः
guhyāvatīnarmadayoḥ saṅgamo guṇavānabhūt / muktapāpo gṛhaṃ yātaḥ svabhāryāsahito dvijaḥ
एतत् तीर्थं पापहरं बालहत्याप्रणाशनम् । तत्र स्नात्वा च जप्त्वा च दत्त्वा ब्राह्मणभोजनम्
etat tīrthaṃ pāpaharaṃ bālahatyāpraṇāśanam / tatra snātvā ca japtvā ca dattvā brāhmaṇabhojanam
उपास्य श्राद्धकरणात् तिलोदकप्रदानतः । निवसेच्छिवलोके हि यावद् आहूत संप्लवम्
upāsya śrāddhakaraṇāt tilodakapradānataḥ / nivasecchivaloke hi yāvad āhūta saṃplavam