इति श्रीस्कन्दपुराणे रेवाखण्डे गुह्यावतीतीर्थमहिमानुवर्णनो नामाशीतितमो ऽध्यायः ॥ RKS अध्याय 81 मार्कण्डेय उवाच: ततो गच्छेत् तु राजेन्द्र उत्तरे नर्मदातटे । मेघनादसमीपे तु विश्वरूपा सरिद्वरा
iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe guhyāvatītīrthamahimānuvarṇano nāmāśītitamo 'dhyāyaḥ || RKS adhyāya 81 mārkaṇḍeya uvāca: tato gacchet tu rājendra uttare narmadātaṭe / meghanādasamīpe tu viśvarūpā saridvarā
निर्गता विश्वरूपस्य शरीराद् उपकुर्वतः । पुरा दारुवने देवो लिङ्गहीनः कृतो द्विजैः
nirgatā viśvarūpasya śarīrād upakurvataḥ / purā dāruvane devo liṅgahīnaḥ kṛto dvijaiḥ
नर्मदातटम् आश्रित्य तपः कुर्वंस् तदा नृप । विश्वरूपो ऽभवद् देवो निर्गता सरितां वरा
narmadātaṭam āśritya tapaḥ kurvaṃs tadā nṛpa / viśvarūpo 'bhavad devo nirgatā saritāṃ varā
गता सा नर्मदातोयं सङ्गमो गुणवान् अभूत् । तस्मिंस् तीर्थे नरः स्नात्वा स भवे न पुनर् भवेत्
gatā sā narmadātoyaṃ saṅgamo guṇavān abhūt / tasmiṃs tīrthe naraḥ snātvā sa bhave na punar bhavet
तत्र यत् क्रियते कर्म सर्वं तदक्षयं भवेत् । सारिका सिद्धिम् आयाता पतिता तीर्थसङ्गमे
tatra yat kriyate karma sarvaṃ tadakṣayaṃ bhavet / sārikā siddhim āyātā patitā tīrthasaṅgame
पूर्वम् अप्सरसां श्रेष्ठा शक्रशापाद् अकामतः । चित्राङ्गदेन रमिता काचित् कष्टमवाप ह
pūrvam apsarasāṃ śreṣṭhā śakraśāpād akāmataḥ / citrāṅgadena ramitā kācit kaṣṭamavāpa ha
सारिका भव कल्याणि वर्षाणां सा ऽग्रविंशतिम् । मृत्वा त्वं नर्मदातोये विश्वरूपा सुसङ्गमे
sārikā bhava kalyāṇi varṣāṇāṃ sā 'graviṃśatim / mṛtvā tvaṃ narmadātoye viśvarūpā susaṅgame
विचित्रा बहुचार्वङ्गी सञ्जाता सारिका नृप । जातिस्मरा सुराभावा नर्मदातटम् आश्रिता
vicitrā bahucārvaṅgī sañjātā sārikā nṛpa / jātismarā surābhāvā narmadātaṭam āśritā
ततः काले च संप्राप्ते प्रज्वाल्य पावकं शुभम् । प्रविष्टा सा शुभाचारा विश्वरूपा सुसङ्गमे
tataḥ kāle ca saṃprāpte prajvālya pāvakaṃ śubham / praviṣṭā sā śubhācārā viśvarūpā susaṅgame
दिव्यदेहधरी राजन् प्राप्ता शक्रस्य मन्दिरम् । एतद् अन्तरम् आसाद्य सारिकातीर्थमुच्यते
divyadehadharī rājan prāptā śakrasya mandiram / etad antaram āsādya sārikātīrthamucyate
तत्र यत् क्रियते कर्म श्राद्धं यज्ञः शिवार्चनम् । सर्वं कोटिगुणं विद्यान् मेघनादस्य दर्शनात्
tatra yat kriyate karma śrāddhaṃ yajñaḥ śivārcanam / sarvaṃ koṭiguṇaṃ vidyān meghanādasya darśanāt
अवशः स्ववशो वापि यस् तु प्राणान् परित्यजेत् । न तस्य पुनरावृत्तिर्घोरे संसारसागरे
avaśaḥ svavaśo vāpi yas tu prāṇān parityajet / na tasya punarāvṛttirghore saṃsārasāgare
ख्यातानि पञ्चलिङ्गानि यानि दृष्ट्वा शिवं व्रजेत् । मानवो मनुजश्रेष्ठ शृणु तानि युधिष्ठिर
khyātāni pañcaliṅgāni yāni dṛṣṭvā śivaṃ vrajet / mānavo manujaśreṣṭha śṛṇu tāni yudhiṣṭhira
मेघनादं च गोष्ठेशं वागीशं काकडेश्वरम् । लक्षेश्वरं पञ्चलिङ्गान्य् एकाहे यस् तु पूजयेत्
meghanādaṃ ca goṣṭheśaṃ vāgīśaṃ kākaḍeśvaram / lakṣeśvaraṃ pañcaliṅgāny ekāhe yas tu pūjayet
अनेनैव शरीरेण स नरो हि शिवं व्रजेत् । कोटियज्ञफलं प्राप्य पश्चान् मोक्षमवाप्नुयात्
anenaiva śarīreṇa sa naro hi śivaṃ vrajet / koṭiyajñaphalaṃ prāpya paścān mokṣamavāpnuyāt
आख्यानं कथयिष्यामि पुरावृत्तं तवानघ । धर्मसेनः पुरा राजा अयोध्याधिपतिर्बली
ākhyānaṃ kathayiṣyāmi purāvṛttaṃ tavānagha / dharmasenaḥ purā rājā ayodhyādhipatirbalī
धर्मेण राज्यं कृतवान् यज्ञांश् च बहुदक्षिणान् । शृण्वन् स धर्मशास्त्राणि नर्मदाचरितं तथा
dharmeṇa rājyaṃ kṛtavān yajñāṃś ca bahudakṣiṇān / śṛṇvan sa dharmaśāstrāṇi narmadācaritaṃ tathā
श्रुत्वा विनिर्गतो राजा रेवाया उत्तरे तटे । मेघनादं समभ्यर्च्य स्नात्वा वै नर्मदाजले
śrutvā vinirgato rājā revāyā uttare taṭe / meghanādaṃ samabhyarcya snātvā vai narmadājale
उद्गच्छति दिनकरे अश्वारूढो नरेश्वरः । उत्तरां दिशमाश्रित्य गतो गोष्ठेश्वरं शिवम्
udgacchati dinakare aśvārūḍho nareśvaraḥ / uttarāṃ diśamāśritya gato goṣṭheśvaraṃ śivam
यथाविधानं सम्पूज्य वागीश्वरं गतस् ततः । तत्र स्नात्वा विधानेन पूजयित्वा शिवं नृपः
yathāvidhānaṃ sampūjya vāgīśvaraṃ gatas tataḥ / tatra snātvā vidhānena pūjayitvā śivaṃ nṛpaḥ
चन्दनागुरुकर्पूरैर् धूपैर् दीपैर् विधानकैः । अश्वारूढो नृपश्रेष्ठः काकडेश्वरम् आगतः
candanāgurukarpūrair dhūpair dīpair vidhānakaiḥ / aśvārūḍho nṛpaśreṣṭhaḥ kākaḍeśvaram āgataḥ
तं प्रपूज्य ततो राजा गत्वा वै नार्मदे जले । लक्षेश्वरं पूजयित्वा स्थितं वै विधिपूर्वकम्
taṃ prapūjya tato rājā gatvā vai nārmade jale / lakṣeśvaraṃ pūjayitvā sthitaṃ vai vidhipūrvakam
मेघनादं ततो गत्वा सूर्यश्चास्तम् उपागमत् । ध्यात्वा स्वयं कालरूपं यावत् तिष्ठति वै नृपः
meghanādaṃ tato gatvā sūryaścāstam upāgamat / dhyātvā svayaṃ kālarūpaṃ yāvat tiṣṭhati vai nṛpaḥ
तावद् घोरो ऽपि तुरगो ह्य् अन्तरिक्षचरस् तदा । दिव्यदेहधरः सश्चाप्य् अप्सरोभिः समावृतः
tāvad ghoro 'pi turago hy antarikṣacaras tadā / divyadehadharaḥ saścāpy apsarobhiḥ samāvṛtaḥ
विमाने देवराजस्य ययाविन्द्रपुरीं स्थितः । शुनी पृष्ठे तु या राज्ञस्तीर्थयात्रां प्रकुर्वती
vimāne devarājasya yayāvindrapurīṃ sthitaḥ / śunī pṛṣṭhe tu yā rājñastīrthayātrāṃ prakurvatī
दिव्यदेहधरा सापि विमानेन गता दिवि । धर्मसेनो ऽपि तां दृष्ट्वा विस्मयाविष्टचेतनः
divyadehadharā sāpi vimānena gatā divi / dharmaseno 'pi tāṃ dṛṣṭvā vismayāviṣṭacetanaḥ
अश्वरूपं जगादाथ किम् एतद् इति भारत । उवाचाकाशगो वाचं कथं त्वं खिद्यसे नृप
aśvarūpaṃ jagādātha kim etad iti bhārata / uvācākāśago vācaṃ kathaṃ tvaṃ khidyase nṛpa
शरीरजेन कष्टेन तपः साध्या विभूतयः । पादचारी हि गच्छ त्वं परपादैर् गतो ह्यसि
śarīrajena kaṣṭena tapaḥ sādhyā vibhūtayaḥ / pādacārī hi gaccha tvaṃ parapādair gato hyasi
भूयो यात्रां प्रकुरुषे तदा सिद्धिम् अवाप्स्यसि । ततो राजा च तस्याथ श्रुत्वा तद्वचनं तदा
bhūyo yātrāṃ prakuruṣe tadā siddhim avāpsyasi / tato rājā ca tasyātha śrutvā tadvacanaṃ tadā
पुनर् द्वितीयदिवसे प्रस्थितो लिङ्गपूजनम् । पञ्चलिङ्गान् समभ्यर्च्य समायातस् तु नर्मदाम्
punar dvitīyadivase prasthito liṅgapūjanam / pañcaliṅgān samabhyarcya samāyātas tu narmadām
मेघनादं यदापश्यद् द्वारे देवं च दृष्टवान् । पञ्चवक्त्रं दशभुजं त्रिनेत्रं शूलपाणिनम्
meghanādaṃ yadāpaśyad dvāre devaṃ ca dṛṣṭavān / pañcavaktraṃ daśabhujaṃ trinetraṃ śūlapāṇinam
वृषारूढं जगद्गर्भं शशाङ्ककृतशेखरम् । दृष्ट्वा तं देवदेवेशं तुष्टाव परमेश्वरम्
vṛṣārūḍhaṃ jagadgarbhaṃ śaśāṅkakṛtaśekharam / dṛṣṭvā taṃ devadeveśaṃ tuṣṭāva parameśvaram
जय देव महादेव महापातकनाशन । संसारसागरे मग्नं मां समुद्धर साम्प्रतम्
jaya deva mahādeva mahāpātakanāśana / saṃsārasāgare magnaṃ māṃ samuddhara sāmpratam
हर उवाच: वरं वृणु महाभाग यत् ते मनसि वर्तते । तद् ददामि न सन्देहश् श्विभक्तो हि पुत्रक
hara uvāca: varaṃ vṛṇu mahābhāga yat te manasi vartate / tad dadāmi na sandehaś śvibhakto hi putraka
यदि तुष्टो ऽसि मे देव तन्मां सहचरं कुरु । एकाहे पञ्चलिङ्गानि पूजयिष्यति यो नरः
yadi tuṣṭo 'si me deva tanmāṃ sahacaraṃ kuru / ekāhe pañcaliṅgāni pūjayiṣyati yo naraḥ
स तवानुचरो देव भवत्व् एष वरो मम । धर्मसेनवचः श्रुत्वा भवत्व् एवं हरो ऽब्रवीत्
sa tavānucaro deva bhavatv eṣa varo mama / dharmasenavacaḥ śrutvā bhavatv evaṃ haro 'bravīt
तं गृहीत्वा तु राजानं कैलासं स जगाम ह । स्वदेहस्थं चकारासौ धर्मसेनं नृपं नृप
taṃ gṛhītvā tu rājānaṃ kailāsaṃ sa jagāma ha / svadehasthaṃ cakārāsau dharmasenaṃ nṛpaṃ nṛpa
एतत् ते कथितं राजन्न् इतिहासं पुरातनम् । श्रवणात् कीर्तनाद् अस्य अश्वमेधफलं लभेत्
etat te kathitaṃ rājann itihāsaṃ purātanam / śravaṇāt kīrtanād asya aśvamedhaphalaṃ labhet