इति श्रीस्कन्दपुराणे रेवाखण्डे भस्मासुरवधो नाम षण्णवतितमो ऽध्यायः ॥ RKS अध्याय 97 मार्कण्डेय उवाच: ततो गच्छेच् च राजेन्द्र धनदं तीर्थम् उत्तमम् । नर्मदादक्षिणे कूले सर्वपापक्षयंकरम्
iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe bhasmāsuravadho nāma ṣaṇṇavatitamo 'dhyāyaḥ || RKS adhyāya 97 mārkaṇḍeya uvāca: tato gacchec ca rājendra dhanadaṃ tīrtham uttamam / narmadādakṣiṇe kūle sarvapāpakṣayaṃkaram
सर्वतीर्थफलं तत्र प्राप्यते नात्र संशयः । चैत्रमासे त्रयोदश्यां शुक्लपक्षे जितेन्द्रियः
sarvatīrthaphalaṃ tatra prāpyate nātra saṃśayaḥ / caitramāse trayodaśyāṃ śuklapakṣe jitendriyaḥ
उपोष्य परया भक्त्या रात्रौ कुर्वीत जागरम् । पञ्चामृतेन राजेन्द्र स्नापयेद् वरदं विभुम्
upoṣya parayā bhaktyā rātrau kurvīta jāgaram / pañcāmṛtena rājendra snāpayed varadaṃ vibhum
पूजयेद्भक्तियुक्तेन गीतवाद्यं प्रदापयेत् । प्रभाते पूजयेद् विप्रानात्मनः श्रेय इच्छता
pūjayedbhaktiyuktena gītavādyaṃ pradāpayet / prabhāte pūjayed viprānātmanaḥ śreya icchatā
प्रतिग्रहाविमुक्ताश् च विद्यासिद्धान्तवादिनः । भर्तव्या हि प्रियैर् भक्त्या परिवादविवर्जिताः
pratigrahāvimuktāś ca vidyāsiddhāntavādinaḥ / bhartavyā hi priyair bhaktyā parivādavivarjitāḥ
पूजयेद् गोहिरण्येन वस्त्रालंकरणेन च । हस्त्यश्वरथदानेन सर्वपापक्षयो भवेत्
pūjayed gohiraṇyena vastrālaṃkaraṇena ca / hastyaśvarathadānena sarvapāpakṣayo bhavet
त्रिजन्मजनितं पापं धनदस्य प्रभावतः । स्वर्गदं दुर्विनीतानां विनीतानां च मुक्तिदम्
trijanmajanitaṃ pāpaṃ dhanadasya prabhāvataḥ / svargadaṃ durvinītānāṃ vinītānāṃ ca muktidam
धनवान् स नरव्याघ्र भवेज् जन्मनि जन्मनि । कुलीनत्वं स्वरूपत्वं दुःखं नास्ति निरन्तरम्
dhanavān sa naravyāghra bhavej janmani janmani / kulīnatvaṃ svarūpatvaṃ duḥkhaṃ nāsti nirantaram
व्याधेस् तु न भयं तेषां नन्देद् धनदसेवनात् । धनस्य च यस् तीर्थे विद्यां वै प्रददाति हि
vyādhes tu na bhayaṃ teṣāṃ nanded dhanadasevanāt / dhanasya ca yas tīrthe vidyāṃ vai pradadāti hi
स याति भास्करं लोकं सर्वदुःखविवर्जितः । मार्कण्डेय उवाच: अहं ते कथयिष्यामि चेतिहासं पुरातनम्
sa yāti bhāskaraṃ lokaṃ sarvaduḥkhavivarjitaḥ / mārkaṇḍeya uvāca: ahaṃ te kathayiṣyāmi cetihāsaṃ purātanam
द्वे भार्य्ये कश्यपस्यास्तां सर्वलोकेष्व् अनुत्तमे । गरुत्मान् विनतापुत्रः कद्रूपुत्रोरगाः स्मृताः
dve bhāryye kaśyapasyāstāṃ sarvalokeṣv anuttame / garutmān vinatāputraḥ kadrūputroragāḥ smṛtāḥ
सन्तोषेण द्वयं तात तिष्ठतः काश्यपे गृहे । कद्र्वास् तु भगिनी तत्र इष्टा च विनता तथा
santoṣeṇa dvayaṃ tāta tiṣṭhataḥ kāśyape gṛhe / kadrvās tu bhaginī tatra iṣṭā ca vinatā tathā
क्रीडेद् विनतया सार्धं कश्यपो ऽपि प्रजापतिः । ततस् त्व् एकदिने पार्थ आश्रमस्था सुशोभना
krīḍed vinatayā sārdhaṃ kaśyapo 'pi prajāpatiḥ / tatas tv ekadine pārtha āśramasthā suśobhanā
उच्चैःश्रवोहयं दृष्ट्वा अतिवेगं नभःस्थितम् । पश्य पश्य च तन्वङ्गि अश्वं सर्वत्र पाण्डुरम्
uccaiḥśravohayaṃ dṛṣṭvā ativegaṃ nabhaḥsthitam / paśya paśya ca tanvaṅgi aśvaṃ sarvatra pāṇḍuram
धावमानम् अविश्रान्तं जवेन मानसोपमम् । कद्रूर् उवाच: कथम् एतत् तु तन्वङ्गि कृष्णं जल्पसि पाण्डुरम्
dhāvamānam aviśrāntaṃ javena mānasopamam / kadrūr uvāca: katham etat tu tanvaṅgi kṛṣṇaṃ jalpasi pāṇḍuram
असत्यं भाषितं भद्रे यमलोकं गमिष्यसि । विनतोवाच: सत्यानृते तु वचने पणो ऽयं मे ऽस्तु ते ऽधुना
asatyaṃ bhāṣitaṃ bhadre yamalokaṃ gamiṣyasi / vinatovāca: satyānṛte tu vacane paṇo 'yaṃ me 'stu te 'dhunā
सहस्रं चैव वर्षाणाम् अज्ञात्वा दास्यतां व्रजेत् । असत्या यदि मे वाणी कृष्ण उच्चैःश्रवाहयः
sahasraṃ caiva varṣāṇām ajñātvā dāsyatāṃ vrajet / asatyā yadi me vāṇī kṛṣṇa uccaiḥśravāhayaḥ
तदाहं त्वद् गृहे दासी सर्वदैव भवामि हि । यदि तूच्चैःश्रवाः श्वेतो दासी त्वं मद्गृहे पुनः
tadāhaṃ tvad gṛhe dāsī sarvadaiva bhavāmi hi / yadi tūccaiḥśravāḥ śveto dāsī tvaṃ madgṛhe punaḥ
एवं परस्परं द्वाभ्यां दासीयम् अब्रवीद् इति । स्वाश्रमं हि गता कद्रू रात्रौ चिन्तातुरा स्थिता
evaṃ parasparaṃ dvābhyāṃ dāsīyam abravīd iti / svāśramaṃ hi gatā kadrū rātrau cintāturā sthitā
श्वेतवर्णं तु कथितं श्यामं तमश्वकं तदा । पुत्राणां कथितं पार्थ पणश्चैव कृतो मया
śvetavarṇaṃ tu kathitaṃ śyāmaṃ tamaśvakaṃ tadā / putrāṇāṃ kathitaṃ pārtha paṇaścaiva kṛto mayā
श्रुतं सर्वैस् तथा वाक्यं सर्पैर् मातृपणस् तदा । जाता दासी न सन्देहः श्वेतो भास्करवाहनः
śrutaṃ sarvais tathā vākyaṃ sarpair mātṛpaṇas tadā / jātā dāsī na sandehaḥ śveto bhāskaravāhanaḥ
कद्रूर् उवाच: यथाहं न भवे दासी तत्कार्यं च विचिन्त्यताम् । उच्चैःश्रवो रोमकूपे विशध्वं यूयमेव च
kadrūr uvāca: yathāhaṃ na bhave dāsī tatkāryaṃ ca vicintyatām / uccaiḥśravo romakūpe viśadhvaṃ yūyameva ca
एकं मुहूर्तं तिष्ठध्वं यावत् कृष्णः प्रदृश्यते । क्षणेनैकेन भवतां दासी सा भवते मम
ekaṃ muhūrtaṃ tiṣṭhadhvaṃ yāvat kṛṣṇaḥ pradṛśyate / kṣaṇenaikena bhavatāṃ dāsī sā bhavate mama
दासीत्वे या तु तन्वङ्गी विनता सत्यगार्विता । ततः स्वस्थानगाः सर्वे भवन्तु सुखिनः सदा
dāsītve yā tu tanvaṅgī vinatā satyagārvitā / tataḥ svasthānagāḥ sarve bhavantu sukhinaḥ sadā
सर्पा ऊचुः: यथा त्वं जननी चैव सर्वेषां भुवि पन्नगी । तथा सापि विशेषण वञ्चितव्या न मातृवत्
sarpā ūcuḥ: yathā tvaṃ jananī caiva sarveṣāṃ bhuvi pannagī / tathā sāpi viśeṣaṇa vañcitavyā na mātṛvat
ततः सा तेन वाक्येन क्रुद्धा कालानलोपमा । मम वाक्यम् अकुर्वाणा ये केचिद् भुवि पन्नगाः
tataḥ sā tena vākyena kruddhā kālānalopamā / mama vākyam akurvāṇā ye kecid bhuvi pannagāḥ
हव्यवाहमुखं सर्वे यास्यन्तीत्य् अविचारिणः । तेन वाक्येन भीतास्ते हयरोमसुवेष्टिताः
havyavāhamukhaṃ sarve yāsyantīty avicāriṇaḥ / tena vākyena bhītāste hayaromasuveṣṭitāḥ
नष्टाः केचिद् दिशो दिव्याः कद्रूशापभयान्विताः । केचिद् गङ्गाजले नष्टाः केचिन् नष्टाः सरस्वतीम्
naṣṭāḥ kecid diśo divyāḥ kadrūśāpabhayānvitāḥ / kecid gaṅgājale naṣṭāḥ kecin naṣṭāḥ sarasvatīm
केचिन् महोदधिं नीताः प्रविष्टा विन्ध्यकन्दरे । आश्रित्य नर्मदातोयं मणिनागोत्तमो नृप
kecin mahodadhiṃ nītāḥ praviṣṭā vindhyakandare / āśritya narmadātoyaṃ maṇināgottamo nṛpa
चचार विपुलं भक्त्या उत्तरे नर्मदातटे । मातृशापधरो नागः प्रविष्टो नर्मदाजले
cacāra vipulaṃ bhaktyā uttare narmadātaṭe / mātṛśāpadharo nāgaḥ praviṣṭo narmadājale
त्वत्प्रसादेन भो नाथ मातृशापं तराम्य् अहम् । हव्यवाहमुखं यस्मात् प्रयामि न जगत्पते
tvatprasādena bho nātha mātṛśāpaṃ tarāmy aham / havyavāhamukhaṃ yasmāt prayāmi na jagatpate
ईश्वर उवाच: हव्यवाहमुखं वत्स न यास्यसि ममाज्ञया । मम लोकनिवासो ऽपि तव पुत्र भविष्यति
īśvara uvāca: havyavāhamukhaṃ vatsa na yāsyasi mamājñayā / mama lokanivāso 'pi tava putra bhaviṣyati
मणिनाग उवाच: अस्मिन् स्थाने महादेव स्थीयताम् अंशभागतः । सहस्रांशेन भागेन स्थीयतां नर्मदाजले
maṇināga uvāca: asmin sthāne mahādeva sthīyatām aṃśabhāgataḥ / sahasrāṃśena bhāgena sthīyatāṃ narmadājale
उपकाराय लोकानां मम नाम्ना च शङ्कर । ईश्वर उवाच: स्थापय स्वपरं लिङ्गमाज्ञया मम पन्नग
upakārāya lokānāṃ mama nāmnā ca śaṅkara / īśvara uvāca: sthāpaya svaparaṃ liṅgamājñayā mama pannaga
इत्युक्त्वान्तर्दधे देवस्तदैव शिवया सह । तत्र तीर्थे तु ये भक्त्या शुचयो यतमानसाः
ityuktvāntardadhe devastadaiva śivayā saha / tatra tīrthe tu ye bhaktyā śucayo yatamānasāḥ
पञ्चम्यां च चतुर्दश्याम् अष्टम्यां शुक्लपक्षके । अर्चयन्ति सदा पार्थ नोपसर्पन्ति ते यमम्
pañcamyāṃ ca caturdaśyām aṣṭamyāṃ śuklapakṣake / arcayanti sadā pārtha nopasarpanti te yamam
दध्ना च मधुना चैव घृतेन क्षीरतो जनाः । स्नापयन्ति विरूपाक्षम् उमादेहार्धधारिणम्
dadhnā ca madhunā caiva ghṛtena kṣīrato janāḥ / snāpayanti virūpākṣam umādehārdhadhāriṇam
कामाङ्गदहनं देवं महासुरनिषूदनम् । संस्नापयन्ति ये भक्त्या पश्यन्ति परमं पदम्
kāmāṅgadahanaṃ devaṃ mahāsuraniṣūdanam / saṃsnāpayanti ye bhaktyā paśyanti paramaṃ padam
षट्कर्मनिरतास् तात शूद्रप्रणयवर्जिताः । ते ऽपि यान्ति परं लोकं सर्वपापविवर्जिताः
ṣaṭkarmaniratās tāta śūdrapraṇayavarjitāḥ / te 'pi yānti paraṃ lokaṃ sarvapāpavivarjitāḥ
व्रात्यांश् च दुर्धरान् षण्ढान् वार्धक्यांश् च कृषीवलान् । भिन्नदृष्टिकरान् विप्रान् कश्चिन्नैव च पूजयेत्
vrātyāṃś ca durdharān ṣaṇḍhān vārdhakyāṃś ca kṛṣīvalān / bhinnadṛṣṭikarān viprān kaścinnaiva ca pūjayet
वृषली मन्दिरे यस्य महिषं यस् तु वाहयेत् । ते विप्रा दूरतस् त्याज्या व्रते श्राद्धे नृपेश्वर
vṛṣalī mandire yasya mahiṣaṃ yas tu vāhayet / te viprā dūratas tyājyā vrate śrāddhe nṛpeśvara
काणाः कुण्डाश् च गोलाश् च वैद्याश् चैव विवर्जिताः । नैते पूज्या द्विजाः पार्थ मणिनागेश्वरे शुभे
kāṇāḥ kuṇḍāś ca golāś ca vaidyāś caiva vivarjitāḥ / naite pūjyā dvijāḥ pārtha maṇināgeśvare śubhe
यदीच्छेद् ऊर्ध्वगमनां पितृणाम् आत्मनस् तथा । सर्वाङ्गरुचिराङ्गाश् च सदा पूज्या द्विजास् तु वै
yadīcched ūrdhvagamanāṃ pitṛṇām ātmanas tathā / sarvāṅgarucirāṅgāś ca sadā pūjyā dvijās tu vai
स याति परमं लोकं यावद् आहूतसम्प्लवम् । ततः स्वर्गाच् च्युतः सो ऽपि जायते विपुले कुले
sa yāti paramaṃ lokaṃ yāvad āhūtasamplavam / tataḥ svargāc cyutaḥ so 'pi jāyate vipule kule
मणिनागेश्वरं देवं यः पश्यति नराधिप । धेनुं शय्यां तथा छत्रं कन्यां दासीं सुभक्तितः
maṇināgeśvaraṃ devaṃ yaḥ paśyati narādhipa / dhenuṃ śayyāṃ tathā chatraṃ kanyāṃ dāsīṃ subhaktitaḥ
पात्रे दद्यात् तु राजेन्द्र यदीच्छेच् छ्रेय आत्मनः । सुरभीणि च पुष्पाणि गन्धवस्त्राणि दापयेत्
pātre dadyāt tu rājendra yadīcchec chreya ātmanaḥ / surabhīṇi ca puṣpāṇi gandhavastrāṇi dāpayet
दीपं धान्यं गृहं शुभ्रं सर्वोपस्करसंयुतम् । ददते ये नरा भक्त्या ते व्रजन्ति त्रिविष्टपम्
dīpaṃ dhānyaṃ gṛhaṃ śubhraṃ sarvopaskarasaṃyutam / dadate ye narā bhaktyā te vrajanti triviṣṭapam
मणिनागे नृप स्वर्णपन्नगो यः प्रदीयते
maṇināge nṛpa svarṇapannago yaḥ pradīyate
पातकानि प्रलीयन्त आमपात्रे जलं यथा । नर्मदातोयसंसिद्धं भोज्यं विप्राय दीयते
pātakāni pralīyanta āmapātre jalaṃ yathā / narmadātoyasaṃsiddhaṃ bhojyaṃ viprāya dīyate
ते ऽपि पापैर् विनिर्मुक्ताः क्रीडन्ते दैवतैः सह । त्यागिनो भोगसंयुक्ता धर्माख्यानरताः सदा
te 'pi pāpair vinirmuktāḥ krīḍante daivataiḥ saha / tyāgino bhogasaṃyuktā dharmākhyānaratāḥ sadā
देवद्विजगुरोर् भक्तास् तीर्थसेवापरायणाः । मातापितृस्वामिभक्ताः क्रोधद्रोहविवर्जिताः
devadvijaguror bhaktās tīrthasevāparāyaṇāḥ / mātāpitṛsvāmibhaktāḥ krodhadrohavivarjitāḥ
एतैः सर्वैर् गुणैर् युक्ता ये नराः पाण्डुनन्दन । जायन्ते स्वर्गकामाश् च स्वर्गे वासो भविष्यति
etaiḥ sarvair guṇair yuktā ye narāḥ pāṇḍunandana / jāyante svargakāmāś ca svarge vāso bhaviṣyati
सर्वतीर्थवरं तीर्थं मणिनागं नृपोत्तम । तीर्थाख्यानम् इदं पुण्यं यः पठेच् छृणुयाद् अपि
sarvatīrthavaraṃ tīrthaṃ maṇināgaṃ nṛpottama / tīrthākhyānam idaṃ puṇyaṃ yaḥ paṭhec chṛṇuyād api
सो ऽपि पापविनिर्मुक्तः शिवलोके महीयते । न विषं क्रमते तेषां विचरन्ति यथेच्छया
so 'pi pāpavinirmuktaḥ śivaloke mahīyate / na viṣaṃ kramate teṣāṃ vicaranti yathecchayā
भाद्रपद्यां च यः षष्ठ्यां भाद्रे स्नायाच् च दर्शके । तस्य पुण्यफलावाप्तिर् आख्यानकथनेन तु
bhādrapadyāṃ ca yaḥ ṣaṣṭhyāṃ bhādre snāyāc ca darśake / tasya puṇyaphalāvāptir ākhyānakathanena tu