इति श्रीवामनपुराणे पञ्चत्रिंशो पुलस्त्य उवाच । ततो मुरारिभवनं समभ्येत्य सुरास्ततः । ऊचुर्देवं नमस्कृत्य जगत्संक्षुब्धिकारणम्
iti śrīvāmanapurāṇe pañcatriṃśo pulastya uvāca / tato murāribhavanaṃ samabhyetya surāstataḥ / ūcurdevaṃ namaskṛtya jagatsaṃkṣubdhikāraṇam
तच्छ्रुत्वा भगवान् प्राह गच्छामो हरमन्दिरम् । स तव्त्स्यति महाज्ञानी जगत्क्षुब्धं चरचरम्
tacchrutvā bhagavān prāha gacchāmo haramandiram / sa tavtsyati mahājñānī jagatkṣubdhaṃ caracaram
तयोक्ता वासुदेवेनन देवाः शक्रपुरोगमाः । जनार्दनं पुरस्कृत्य प्रजाग्मुर्मन्दरं गिरिम् । न तत्र देवं न वृषं न देवीं न च नन्दिनम्
tayoktā vāsudevenana devāḥ śakrapurogamāḥ / janārdanaṃ puraskṛtya prajāgmurmandaraṃ girim / na tatra devaṃ na vṛṣaṃ na devīṃ na ca nandinam
शून्यं गिरिमपश्यन्त अज्ञानतिमिरावृताः । तान् मूढदृष्टीन् संप्रोक्ष्य देवान् विष्णुर्महाद्युतिः
śūnyaṃ girimapaśyanta ajñānatimirāvṛtāḥ / tān mūḍhadṛṣṭīn saṃprokṣya devān viṣṇurmahādyutiḥ
प्रोवाच किं न पश्यध्वं महेशं पुरतः स्थितम् । तमूचुर्नैव देवेशं पश्यामो गिरिजापतिम्
provāca kiṃ na paśyadhvaṃ maheśaṃ purataḥ sthitam / tamūcurnaiva deveśaṃ paśyāmo girijāpatim
न विद्मः कारणं तच्च येन दृष्टिर्हता हि नः । तानुवाच जगन्मूर्तिर्यूयं देवस्य सागसः
na vidmaḥ kāraṇaṃ tacca yena dṛṣṭirhatā hi naḥ / tānuvāca jaganmūrtiryūyaṃ devasya sāgasaḥ
पापिष्ठा गर्भहन्तारो मृडान्याः स्वार्थतत्पराः । तेन ज्ञानविवेको वै हृतो देवेवन शूलिना
pāpiṣṭhā garbhahantāro mṛḍānyāḥ svārthatatparāḥ / tena jñānaviveko vai hṛto devevana śūlinā
येनाग्रतः स्थितमपि पश्यन्तो ऽपि न पश्यथ । तस्मात् कायविशुद्ध्यर्थं देवदृष्ट्यर्थमादरात्
yenāgrataḥ sthitamapi paśyanto 'pi na paśyatha / tasmāt kāyaviśuddhyarthaṃ devadṛṣṭyarthamādarāt
तप्तकृच्छ्रेम संशुद्धाः कुरुध्वं स्नानमीश्वरे । क्षीरस्नाने प्रयुञ्जीत सार्द्ध कुम्भशतं सुराः
taptakṛcchrema saṃśuddhāḥ kurudhvaṃ snānamīśvare / kṣīrasnāne prayuñjīta sārddha kumbhaśataṃ surāḥ
दधिस्नाने चुतःषष्टिर्द्वात्रिंशद्धविषोर्ऽहणे । पञ्चगव्यस्य शुद्धस्य कुम्भाः षोडश कीर्तिताः
dadhisnāne cutaḥṣaṣṭirdvātriṃśaddhaviṣor'haṇe / pañcagavyasya śuddhasya kumbhāḥ ṣoḍaśa kīrtitāḥ
मदुनो ऽष्टौ जलस्योक्ताः सर्वे ते द्विगुणाः सुराः । ततो रोचनया देवमष्टोत्तरशतेन हि
maduno 'ṣṭau jalasyoktāḥ sarve te dviguṇāḥ surāḥ / tato rocanayā devamaṣṭottaraśatena hi
अनुलिम्पेत् कुङ्कुमेन चन्दनेन च भक्तितः । बिल्वपत्रैः सकमलैः धत्तूरसुरचन्दनैः
anulimpet kuṅkumena candanena ca bhaktitaḥ / bilvapatraiḥ sakamalaiḥ dhattūrasuracandanaiḥ
मन्दारैः पारिजातैश्च अतिमुक्तैस्तथार्ऽचयेत् । अगुरुं सह कालेयं चन्दनेनापि धूपयेत्
mandāraiḥ pārijātaiśca atimuktaistathār'cayet / aguruṃ saha kāleyaṃ candanenāpi dhūpayet
जप्तव्यं शतरूद्रीयं ऋग्वेदोक्तैः पदक्रमैः । एवं कृते तु देवेशं पश्यध्वं नेतरेण च
japtavyaṃ śatarūdrīyaṃ ṛgvedoktaiḥ padakramaiḥ / evaṃ kṛte tu deveśaṃ paśyadhvaṃ netareṇa ca
इत्युक्ता वासुदेवेन देवाः केशवमब्रुवन् । विधानं तप्तकृच्छ्रस्य कथ्यतां मधुसूदन । यस्मिश्चिर्णे कायशुद्धिर्भवते सार्वकालिकी
ityuktā vāsudevena devāḥ keśavamabruvan / vidhānaṃ taptakṛcchrasya kathyatāṃ madhusūdana / yasmiścirṇe kāyaśuddhirbhavate sārvakālikī
वासुदेव उवाच । त्र्यहमुष्णं पिबेदापः त्र्यहमुष्णं पयः पिवेत् । त्र्यहमुष्णं पिबेत्सर्पिर्वायुभक्षो दिनत्रयम्
vāsudeva uvāca / tryahamuṣṇaṃ pibedāpaḥ tryahamuṣṇaṃ payaḥ pivet / tryahamuṣṇaṃ pibetsarpirvāyubhakṣo dinatrayam
पला द्वादश तोयस्य पलाष्टौ पयसः सुराः । षट्पलं सर्पिषः प्रोक्तं दिवसे दिवसे पिबेत्
palā dvādaśa toyasya palāṣṭau payasaḥ surāḥ / ṣaṭpalaṃ sarpiṣaḥ proktaṃ divase divase pibet
पुलस्त्य उवाच । इत्येवमुक्ते वचने सुराः कायविशुद्धये । तप्तकृच्छ्ररहस्यं वै चक्रुः शक्रपुरोगमाः
pulastya uvāca / ityevamukte vacane surāḥ kāyaviśuddhaye / taptakṛcchrarahasyaṃ vai cakruḥ śakrapurogamāḥ
ततो व्रते सुराश्चीर्णे विमुक्ताः पापतो ऽभवन् । विमुक्तपापा देवेशं वासुदेवमथाब्रुवन्
tato vrate surāścīrṇe vimuktāḥ pāpato 'bhavan / vimuktapāpā deveśaṃ vāsudevamathābruvan
क्वासौ वद जगन्नाथ शंभुस्तिष्ठति केशव । यं क्षीराद्यभिषेकेण स्नापयामो विधानतः
kvāsau vada jagannātha śaṃbhustiṣṭhati keśava / yaṃ kṣīrādyabhiṣekeṇa snāpayāmo vidhānataḥ
अथोवाच सुरान्विष्णुरेव तिष्ठति शङ्करः । मद्देहे किं न पश्यध्वं योगाश्चायं प्रतिष्ठितः
athovāca surānviṣṇureva tiṣṭhati śaṅkaraḥ / maddehe kiṃ na paśyadhvaṃ yogāścāyaṃ pratiṣṭhitaḥ
तमूचुर्नैव पश्यामस्त्वत्तो वै त्रिपुरान्तकम् । सत्यं वद सुरेशान महेशानः क्व तिष्ठति
tamūcurnaiva paśyāmastvatto vai tripurāntakam / satyaṃ vada sureśāna maheśānaḥ kva tiṣṭhati
ततो ऽव्ययात्मा स हरिः स्वहृत्पङ्कजशायिनम् । दर्शयामास देवानां मुरारिर्लिङ्गमैश्वरम्
tato 'vyayātmā sa hariḥ svahṛtpaṅkajaśāyinam / darśayāmāsa devānāṃ murārirliṅgamaiśvaram
ततः सुराः क्रमेणैव क्षीरादिभिरनन्तरम् । स्नापयाञ्चक्रिरे लिङ्गं शाश्वतं ध्रुवमव्ययम्
tataḥ surāḥ krameṇaiva kṣīrādibhiranantaram / snāpayāñcakrire liṅgaṃ śāśvataṃ dhruvamavyayam
गोरोचनया त्वालिप्य चन्दनेन सुगन्धिना । बिल्वपत्राम्बुजैर्देवं पूजयामासुरञ्जसा
gorocanayā tvālipya candanena sugandhinā / bilvapatrāmbujairdevaṃ pūjayāmāsurañjasā
प्रधूप्यागुरुणा भक्त्या निवेद्य परमैषधीः । जप्त्वाष्टशतनामानं प्रणामं चक्रिरे ततः
pradhūpyāguruṇā bhaktyā nivedya paramaiṣadhīḥ / japtvāṣṭaśatanāmānaṃ praṇāmaṃ cakrire tataḥ
इत्येवं चिन्तयन्तश्च देवावेतौ हरीश्वरौ । कथं योगत्वमापन्नौ सत्त्वान्धतमसोद्भवौ
ityevaṃ cintayantaśca devāvetau harīśvarau / kathaṃ yogatvamāpannau sattvāndhatamasodbhavau
सुराणां चिन्तितं ज्ञात्वा विश्वमूर्तिभूद्विभुः । सर्वलक्षणसंयुक्तः सर्वायुधधरो ऽव्ययः
surāṇāṃ cintitaṃ jñātvā viśvamūrtibhūdvibhuḥ / sarvalakṣaṇasaṃyuktaḥ sarvāyudhadharo 'vyayaḥ
सार्द्धं त्रिनेत्रं कमलाहिकुण्डलं जटागुडाकेशखगर्षभध्वजम् । समाधवं हारभुजङ्गवक्षसं पीताजिनाच्छन्नकटिप्रदेशम्
sārddhaṃ trinetraṃ kamalāhikuṇḍalaṃ jaṭāguḍākeśakhagarṣabhadhvajam / samādhavaṃ hārabhujaṅgavakṣasaṃ pītājinācchannakaṭipradeśam
चक्रासिहस्तं हलशार्ङ्गपाणिं पिनाकशूलाजगवान्वितं च । कपर्दखट्वाङ्गकपालघण्टासशङ्खटङ्काररवं महर्षे
cakrāsihastaṃ halaśārṅgapāṇiṃ pinākaśūlājagavānvitaṃ ca / kapardakhaṭvāṅgakapālaghaṇṭāsaśaṅkhaṭaṅkāraravaṃ maharṣe
दृष्ट्वैव देवा हरिशङ्करं तं नमो ऽस्तु ते सर्वगताव्ययेति । प्रोक्त्वा प्रणामं कमलासनाद्याश्चक्रुर्मतिं चैकतरां नियुज्य
dṛṣṭvaiva devā hariśaṅkaraṃ taṃ namo 'stu te sarvagatāvyayeti / proktvā praṇāmaṃ kamalāsanādyāścakrurmatiṃ caikatarāṃ niyujya
तानेकचित्तान् विज्ञाय देवान् देवपतिर्हरिः । प्रगृह्याभ्यद्रवत्तूर्णं कुरुक्षेत्रं स्वमाश्रमम
tānekacittān vijñāya devān devapatirhariḥ / pragṛhyābhyadravattūrṇaṃ kurukṣetraṃ svamāśramama
ततो ऽपश्यन्त देवेशं स्थाणुभूतं जले शुचिम् । दृष्ट्वानमः स्थाणवेति प्रोक्त्वा सर्वेह्युपाविशन्
tato 'paśyanta deveśaṃ sthāṇubhūtaṃ jale śucim / dṛṣṭvānamaḥ sthāṇaveti proktvā sarvehyupāviśan
ततो ऽब्रवीत् सुरपतिरेह्येहि दीयतां वरः । क्षुब्धं जगज्जगन्नाथ उन्मज्जस्व प्रियातिथे
tato 'bravīt surapatirehyehi dīyatāṃ varaḥ / kṣubdhaṃ jagajjagannātha unmajjasva priyātithe
ततस्तां मधुरां वाणीं शुश्राव वृषभध्वजः । श्रुत्वोत्तस्थौ च वैगेन सर्वव्यापी निरञ्जनः
tatastāṃ madhurāṃ vāṇīṃ śuśrāva vṛṣabhadhvajaḥ / śrutvottasthau ca vaigena sarvavyāpī nirañjanaḥ
नमो ऽस्तु स्र्वदेभ्यः प्रोवाच प्रहसन् हरः । स चागतः सुरैः सेन्द्रः प्रणतो विनयान्वितैः
namo 'stu srvadebhyaḥ provāca prahasan haraḥ / sa cāgataḥ suraiḥ sendraḥ praṇato vinayānvitaiḥ
तमूचुर्देवताः सर्वस्त्यज्यतां शङ्करद्रत्म् । महाव्रतं त्रयो लोकाः क्षुब्धास्त्वत्तेसावृताः
tamūcurdevatāḥ sarvastyajyatāṃ śaṅkaradratm / mahāvrataṃ trayo lokāḥ kṣubdhāstvattesāvṛtāḥ
अथोवाच महादेवो मया त्यक्तो महाव्रतः । ततः सुरा दिवं जग्मुर्हृष्टाः प्रयतमानसाः
athovāca mahādevo mayā tyakto mahāvrataḥ / tataḥ surā divaṃ jagmurhṛṣṭāḥ prayatamānasāḥ
ततो ऽपि कम्पते पृथ्वी साब्धिद्वीपाचला मुने । ततो ऽभिचिन्तयद्रुद्रः किमर्थं क्षुभिता मही
tato 'pi kampate pṛthvī sābdhidvīpācalā mune / tato 'bhicintayadrudraḥ kimarthaṃ kṣubhitā mahī
ततः पर्यचरच्छूली कुरुक्षेत्रं समन्ततः । ददर्शोघवतीतीरे उशनसं तपोनिधिम्
tataḥ paryacaracchūlī kurukṣetraṃ samantataḥ / dadarśoghavatītīre uśanasaṃ taponidhim
ततो ऽब्रवीत्सुरपतिः किमर्थं तप्यते तपः । जगत्क्षोभकरं विप्र तच्छीघ्रं कथ्यतां मम
tato 'bravītsurapatiḥ kimarthaṃ tapyate tapaḥ / jagatkṣobhakaraṃ vipra tacchīghraṃ kathyatāṃ mama
उशना उवाच । तवाराधनकामार्थं तप्यते हि महत्तपः । संजीवनीं शुभां विद्यां ज्ञातुमिच्छे त्रिलोचन
uśanā uvāca / tavārādhanakāmārthaṃ tapyate hi mahattapaḥ / saṃjīvanīṃ śubhāṃ vidyāṃ jñātumicche trilocana
हर उवाच । तपसा परितुष्टो ऽस्मि सुतप्तेन तपोधन । तस्मात् संजीवनींविद्यां भवान् ज्ञास्यति तत्तवत्तः
hara uvāca / tapasā parituṣṭo 'smi sutaptena tapodhana / tasmāt saṃjīvanīṃvidyāṃ bhavān jñāsyati tattavattaḥ
वरं लब्ध्वा ततः शुक्रस्तपसः संन्यवर्त्तत । तथापि चलते पृथ्वी साब्धिभूभृन्नगावृता
varaṃ labdhvā tataḥ śukrastapasaḥ saṃnyavarttata / tathāpi calate pṛthvī sābdhibhūbhṛnnagāvṛtā
ततो ऽगमन्महादेवः सप्तसारस्वतं शुचिः । ददर्श नृत्यमानं च ऋषिं मङ्कणसंज्ञितम्
tato 'gamanmahādevaḥ saptasārasvataṃ śuciḥ / dadarśa nṛtyamānaṃ ca ṛṣiṃ maṅkaṇasaṃjñitam
भावेन पोप्लूयति बालवत् स भुजौ प्रसार्यैव ननर्त्त वेगात् । तस्यैव वेगेन समाहता तु चचाल भूर्भूमिधरैः सहैव
bhāvena poplūyati bālavat sa bhujau prasāryaiva nanartta vegāt / tasyaiva vegena samāhatā tu cacāla bhūrbhūmidharaiḥ sahaiva
तं शङ्गरो ऽभ्येत्य करे निगृह्य प्रोवाच वाक्यं प्रहसन् महर्षे । किं भावितो नृत्यसि केन हेतुना वदस्व मामेत्य किमत्र तुष्टिः
taṃ śaṅgaro 'bhyetya kare nigṛhya provāca vākyaṃ prahasan maharṣe / kiṃ bhāvito nṛtyasi kena hetunā vadasva māmetya kimatra tuṣṭiḥ
स ब्राह्मणः प्राह ममाद्य तुष्टिर्येनेह जाता शृणु तद् द्विजेन्द्र । बहून् गणान् वै मम तप्यतस्तपः संवत्सरान् कायविशोषणार्थम्
sa brāhmaṇaḥ prāha mamādya tuṣṭiryeneha jātā śṛṇu tad dvijendra / bahūn gaṇān vai mama tapyatastapaḥ saṃvatsarān kāyaviśoṣaṇārtham
ततो ऽनुपश्यामि करात् क्षतोत्थं निर्गच्छते शाकरसं ममेह । तेनाद्य तुष्टो ऽस्मि भृशं द्विजेन्द्र येनास्मि नृत्यामि सुभावितात्मा
tato 'nupaśyāmi karāt kṣatotthaṃ nirgacchate śākarasaṃ mameha / tenādya tuṣṭo 'smi bhṛśaṃ dvijendra yenāsmi nṛtyāmi subhāvitātmā
तं प्राह शंभुर्द्विज पश्य मह्यं भस्म प्रवृत्तो ऽङ्गुलितो ऽतिशुक्लम् । संताडनादेव न च प्रहर्षो ममास्ति नृनं हि भवान् प्रमत्तः
taṃ prāha śaṃbhurdvija paśya mahyaṃ bhasma pravṛtto 'ṅgulito 'tiśuklam / saṃtāḍanādeva na ca praharṣo mamāsti nṛnaṃ hi bhavān pramattaḥ
श्रुत्वाथ वाक्यं वृषभध्वजस्य मत्वा मुनिर्मङ्कणको महर्षे । नृत्यं परित्यज्य सुविस्मितो ऽथ ववन्द पादौ विनयावनम्रः
śrutvātha vākyaṃ vṛṣabhadhvajasya matvā munirmaṅkaṇako maharṣe / nṛtyaṃ parityajya suvismito 'tha vavanda pādau vinayāvanamraḥ
तमाह शंभुर्द्विज गच्छ लोकं तं ब्रह्मणो दुर्गममव्ययस्य । इदं च तीर्थं प्रवरं पृथिव्यां पृथूदकस्यास्तु समं फलेन
tamāha śaṃbhurdvija gaccha lokaṃ taṃ brahmaṇo durgamamavyayasya / idaṃ ca tīrthaṃ pravaraṃ pṛthivyāṃ pṛthūdakasyāstu samaṃ phalena
सांनिध्यमत्रैव सुरासुराणां गन्धर्वविद्याधरकिन्नराणाम् । सदास्तु धर्मस्य निधानमग्र्यं सारस्वतं पापमलापहारि
sāṃnidhyamatraiva surāsurāṇāṃ gandharvavidyādharakinnarāṇām / sadāstu dharmasya nidhānamagryaṃ sārasvataṃ pāpamalāpahāri
सुप्रभा काञ्चानाक्षी च सुवेणुर्विमलोदका । मनोहरा चौघवती विशाला च सरस्वती
suprabhā kāñcānākṣī ca suveṇurvimalodakā / manoharā caughavatī viśālā ca sarasvatī
एताः सप्त सरस्वत्यो निविसिष्यन्ति नित्यशः । सोमपालफलं सर्वाः प्रयच्छन्ति सुपुण्यदाः
etāḥ sapta sarasvatyo nivisiṣyanti nityaśaḥ / somapālaphalaṃ sarvāḥ prayacchanti supuṇyadāḥ
भवानपि कुरुक्षेत्रे मूर्तिं स्थाप्य गरीयसीम् । गमिष्यति महापुण्यं ब्रह्मलोकं सुदुर्गमम्
bhavānapi kurukṣetre mūrtiṃ sthāpya garīyasīm / gamiṣyati mahāpuṇyaṃ brahmalokaṃ sudurgamam
इत्येवमुक्तो देवेन शङ्करेम तपोधनः । मूर्त्ति स्थाप्य कुरुक्षेत्रे ब्रह्मलोकमगाद् वशी
ityevamukto devena śaṅkarema tapodhanaḥ / mūrtti sthāpya kurukṣetre brahmalokamagād vaśī
गते मङ्कणके पृथ्वी निश्चला समजायत । अथागान्मन्दरं शंभुर्निजमावसथं शुचिः
gate maṅkaṇake pṛthvī niścalā samajāyata / athāgānmandaraṃ śaṃbhurnijamāvasathaṃ śuciḥ
एतत् तवोक्तं द्विज शङ्करस्तु गतस्तदासीत् तपसे ऽथ शैले । शून्ये ऽभ्यगाद् दृष्टमतिर्हि देव्या संयोधितो येन हि कारणेन
etat tavoktaṃ dvija śaṅkarastu gatastadāsīt tapase 'tha śaile / śūnye 'bhyagād dṛṣṭamatirhi devyā saṃyodhito yena hi kāraṇena