॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे भूतीश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम सप्तसप्तत्यधिकशततमो ऽध्यायः ॥ RKV अध्याय 178 श्रीमार्कण्डेय उवाच: ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र गङ्गावाहकमुत्तमम् । नर्मदायां महापुण्यं भृगुतीर्थसमीपतः
|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe bhūtīśvaratīrthamāhātmyavarṇanaṃ nāma saptasaptatyadhikaśatatamo 'dhyāyaḥ || RKV adhyāya 178 śrīmārkaṇḍeya uvāca: tato gacchettu rājendra gaṅgāvāhakamuttamam / narmadāyāṃ mahāpuṇyaṃ bhṛgutīrthasamīpataḥ
तत्र गङ्गा महापुण्या चचार विपुलं तपः । पुरा वर्षशतं साग्रं परमं व्रतमास्थिता
tatra gaṅgā mahāpuṇyā cacāra vipulaṃ tapaḥ / purā varṣaśataṃ sāgraṃ paramaṃ vratamāsthitā
ध्यात्वा देवं जगद्योनिं नारायणमकल्मषम् । आत्मानं परमं धाम सरित्सा जगतीपते
dhyātvā devaṃ jagadyoniṃ nārāyaṇamakalmaṣam / ātmānaṃ paramaṃ dhāma saritsā jagatīpate
ततो जनार्दनो देव आगत्येदमुवाच ह
tato janārdano deva āgatyedamuvāca ha
विष्णुरुवाच: तपसा तव तुष्टो ऽहं मत्पादाम्बुजसम्भवे । मत्तः किमिच्छसे देवि ब्रूहि किं करवाणि ते
viṣṇuruvāca: tapasā tava tuṣṭo 'haṃ matpādāmbujasambhave / mattaḥ kimicchase devi brūhi kiṃ karavāṇi te
गङ्गोवाच: त्वत्पादकमलाद्भ्रष्टा गङ्गा सहचरा विभो । यदृच्छया त्रिलोकेश वन्द्यमाना दिवौकसैः
gaṅgovāca: tvatpādakamalādbhraṣṭā gaṅgā sahacarā vibho / yadṛcchayā trilokeśa vandyamānā divaukasaiḥ
नृपो भगीरथस् तस्मात् तपः कृत्वा सुदुष्करम् । समाराध्य जगन्नाथं शङ्करं लोकशङ्करम्
nṛpo bhagīrathas tasmāt tapaḥ kṛtvā suduṣkaram / samārādhya jagannāthaṃ śaṅkaraṃ lokaśaṅkaram
अवतारयामास हि मां पृथिव्यां धरणीधर । मया वै युवयोर् वाक्यादवतारः कृतो भुवि
avatārayāmāsa hi māṃ pṛthivyāṃ dharaṇīdhara / mayā vai yuvayor vākyādavatāraḥ kṛto bhuvi
वैष्णवीमिति मां मत्वा जनः सर्वाप्लुतो मयि । ये वै ब्रह्मणो लोके ये च वै गुरुतल्पगाः
vaiṣṇavīmiti māṃ matvā janaḥ sarvāpluto mayi / ye vai brahmaṇo loke ye ca vai gurutalpagāḥ
त्यागिनः पितृमातृभ्यां ये च स्वर्णहरा नराः । गोघ्ना ये मनुजा लोके तथा ये प्राणिहिंसकाः
tyāginaḥ pitṛmātṛbhyāṃ ye ca svarṇaharā narāḥ / goghnā ye manujā loke tathā ye prāṇihiṃsakāḥ
अगम्यागामिनो ये च ह्यभक्ष्यस्य च भक्षकाः । ये चानृतप्रवक्तारो ये च विश्वासघातकाः
agamyāgāmino ye ca hyabhakṣyasya ca bhakṣakāḥ / ye cānṛtapravaktāro ye ca viśvāsaghātakāḥ
देवब्राह्मणवित्तानां हर्तारो ये नराधमाः । देवब्रह्मगुरुस्त्रीणां ये च निन्दाकरा नराः
devabrāhmaṇavittānāṃ hartāro ye narādhamāḥ / devabrahmagurustrīṇāṃ ye ca nindākarā narāḥ
ब्रह्मशापप्रदग्धा ये ये चैवात्महनो द्विजाः । भ्रष्टानशनसंन्यासनियतव्रतचारिणः
brahmaśāpapradagdhā ye ye caivātmahano dvijāḥ / bhraṣṭānaśanasaṃnyāsaniyatavratacāriṇaḥ
तथैवापेयपेयाश्च ये च स्वगुरुनिन्दकाः । निषेधका ये दानानां पात्रदानपराङ्मुखाः
tathaivāpeyapeyāśca ye ca svagurunindakāḥ / niṣedhakā ye dānānāṃ pātradānaparāṅmukhāḥ
ऋतुघ्ना ये स्वपत्नीनां पित्रोः सेहपरा न हि । बान्धवेषु च दीनेषु करुणा यस्य नास्ति वै
ṛtughnā ye svapatnīnāṃ pitroḥ sehaparā na hi / bāndhaveṣu ca dīneṣu karuṇā yasya nāsti vai
क्षेत्रसेतुविभेदी च पूर्वमार्गप्रलोपकः । नास्तिकः शास्त्रहीनस्तु विप्रः सन्ध्याविवर्जितः
kṣetrasetuvibhedī ca pūrvamārgapralopakaḥ / nāstikaḥ śāstrahīnastu vipraḥ sandhyāvivarjitaḥ
अहुताशी ह्यसंतुष्टः सर्वाशी सर्वविक्रयी । कदर्या नास्तिकाः क्रूराः कृतघ्ना ये द्विजायः
ahutāśī hyasaṃtuṣṭaḥ sarvāśī sarvavikrayī / kadaryā nāstikāḥ krūrāḥ kṛtaghnā ye dvijāyaḥ
पैशुन्या रसविक्रेयाः सर्वकालविनाकृताः । स्वगोत्रां परगोत्रां वा ये भुञ्जन्ति द्विजाधमाः
paiśunyā rasavikreyāḥ sarvakālavinākṛtāḥ / svagotrāṃ paragotrāṃ vā ye bhuñjanti dvijādhamāḥ
ते मां प्राप्य विमुच्यन्ते पापसङ्घैः सुसंचितैः । तत्पापक्षारतप्ताया न शर्म मम विद्यते
te māṃ prāpya vimucyante pāpasaṅghaiḥ susaṃcitaiḥ / tatpāpakṣārataptāyā na śarma mama vidyate
तथा कुरु जगन्नाथ यथाहं शर्म चाप्नुयाम् । एवमुक्तस्तु देवेशस्तुष्टः प्रोवाच जाह्नवीम्
tathā kuru jagannātha yathāhaṃ śarma cāpnuyām / evamuktastu deveśastuṣṭaḥ provāca jāhnavīm
विष्णुरुवाच: अहमत्र वसिष्यामि गङ्गाधरसहायवान् । प्रविशस्व सदा रेवां त्वमत्रैव च मूर्तिना
viṣṇuruvāca: ahamatra vasiṣyāmi gaṅgādharasahāyavān / praviśasva sadā revāṃ tvamatraiva ca mūrtinā
मम पादतलं प्राप्य वह त्रिपथगामिनि । यदा बहूदककाले नर्मदाजलसंभृता
mama pādatalaṃ prāpya vaha tripathagāmini / yadā bahūdakakāle narmadājalasaṃbhṛtā
प्रावृट्कालं समासाद्य भविष्यति जलाकुला । प्लाव्योभयतटं देवी प्राप्य मामुत्तरस्थितम्
prāvṛṭkālaṃ samāsādya bhaviṣyati jalākulā / plāvyobhayataṭaṃ devī prāpya māmuttarasthitam
प्लावयिष्यति तोयेन यदा शङ्खं करे स्थितम् । तदा पर्वशतोद्युक्तं वैष्णवं पर्वसंज्ञितम्
plāvayiṣyati toyena yadā śaṅkhaṃ kare sthitam / tadā parvaśatodyuktaṃ vaiṣṇavaṃ parvasaṃjñitam
न तेन सदृशं किंचिद्व्यतीपातादिसंक्रमम् । अयने द्वे च न तथा पुण्यात्पुण्यतरं यथा
na tena sadṛśaṃ kiṃcidvyatīpātādisaṃkramam / ayane dve ca na tathā puṇyātpuṇyataraṃ yathā
तस्मिन्पर्वणि देवेशि शङ्खं संस्पृश्य मानवः । स्नानमाचरते तोये मिश्रे गाङ्गेयनार्मदे
tasminparvaṇi deveśi śaṅkhaṃ saṃspṛśya mānavaḥ / snānamācarate toye miśre gāṅgeyanārmade
पुण्यं त्वशेषपुण्यानां मङ्गलानां च मङ्गलम् । विष्णुना विधृतो येन तस्माच्छान्तिः प्रचक्रमे
puṇyaṃ tvaśeṣapuṇyānāṃ maṅgalānāṃ ca maṅgalam / viṣṇunā vidhṛto yena tasmācchāntiḥ pracakrame
तत्रान्तं पापसङ्घस्य ध्रुवमाप्नोति मानवः । शङ्खोद्धारे नरः स्नात्वा तर्पयेत् पितृदेवताः
tatrāntaṃ pāpasaṅghasya dhruvamāpnoti mānavaḥ / śaṅkhoddhāre naraḥ snātvā tarpayet pitṛdevatāḥ
तृप्तास्ते द्वादशाब्दानि सिद्धिं च सार्वकामिकीम् । गङ्गावहे तु यः श्राद्धं शङ्खोद्धारे प्रदास्यति
tṛptāste dvādaśābdāni siddhiṃ ca sārvakāmikīm / gaṅgāvahe tu yaḥ śrāddhaṃ śaṅkhoddhāre pradāsyati
तेन पिण्डप्रदानेन नृत्यन्ति पितरस्तथा । शङ्खोद्धारे नरः स्नात्वा पूजयेद् बलकेशवौ
tena piṇḍapradānena nṛtyanti pitarastathā / śaṅkhoddhāre naraḥ snātvā pūjayed balakeśavau
रात्रौ जागरणं कृत्वा शुद्धो भवति जाह्नवि । यत्त्वं लोककृतं कर्म मन्यसे भुवि दुःसहम्
rātrau jāgaraṇaṃ kṛtvā śuddho bhavati jāhnavi / yattvaṃ lokakṛtaṃ karma manyase bhuvi duḥsaham
तस्मिन्पर्वणि तत्सर्वं तत्र स्नात्वा व्यपोहय । एवमुक्त्वा नरश्रेष्ठ विष्णुश्चान्तरधीयत
tasminparvaṇi tatsarvaṃ tatra snātvā vyapohaya / evamuktvā naraśreṣṭha viṣṇuścāntaradhīyata
तदाप्रभृति तत्तीर्थं गङ्गावाहकमुत्तमम् । ब्रह्माद्यैरृषिभिस्तात पारम्पर्यक्रमागतैः
tadāprabhṛti tattīrthaṃ gaṅgāvāhakamuttamam / brahmādyairṛṣibhistāta pāramparyakramāgataiḥ
तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा भक्तिभावेन भारत । गङ्गातीर्थे तु स स्नातः समस्तेषु न संशयः
tatra tīrthe tu yaḥ snātvā bhaktibhāvena bhārata / gaṅgātīrthe tu sa snātaḥ samasteṣu na saṃśayaḥ
तत्र तीर्थे मृतानां तु नराणां भावितात्मनाम् । अनिवर्तिका गतिस्तेषां विष्णुलोकात्कदाचन
tatra tīrthe mṛtānāṃ tu narāṇāṃ bhāvitātmanām / anivartikā gatisteṣāṃ viṣṇulokātkadācana