॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे पुराणसंहितावर्णनाम् प्रथमो ऽध्यायः ॥ RKV अध्याय 2 सूत उवाच
|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe purāṇasaṃhitāvarṇanām prathamo 'dhyāyaḥ || RKV adhyāya 2 sūta uvāca
नर्मदायास्तु माहात्म्यं कृष्णद्वैपायनो ऽब्रवीत् । तत्ते ऽहं सम्प्रवक्ष्यामि यत्त्वया परिपृच्छितम्
narmadāyāstu māhātmyaṃ kṛṣṇadvaipāyano 'bravīt / tatte 'haṃ sampravakṣyāmi yattvayā paripṛcchitam
विस्तरं नर्मदायास्तु तीर्थानां मुनिसत्तम । को ऽन्यः शक्तो ऽस्ति वै वक्तुमृते ब्रह्माणमीश्वरम्
vistaraṃ narmadāyāstu tīrthānāṃ munisattama / ko 'nyaḥ śakto 'sti vai vaktumṛte brahmāṇamīśvaram
एतमेव पुरा प्रश्नं पृष्टवाञ्जनमेजयः । वैशंपायनसंज्ञं तु शिष्यं द्वैपायनस्य ह
etameva purā praśnaṃ pṛṣṭavāñjanamejayaḥ / vaiśaṃpāyanasaṃjñaṃ tu śiṣyaṃ dvaipāyanasya ha
रेवातीर्थाश्रितं पुण्यं तत्ते वक्ष्यामि शौनक । पुरा पारीक्षितो राजा यज्ञादीक्षासु दीक्षितः
revātīrthāśritaṃ puṇyaṃ tatte vakṣyāmi śaunaka / purā pārīkṣito rājā yajñādīkṣāsu dīkṣitaḥ
संभृते तु हविर्द्रव्ये वर्तमानेषु कर्मसु । आसीनेषु द्विजाग्र्येषु हूयमाने हुताशने
saṃbhṛte tu havirdravye vartamāneṣu karmasu / āsīneṣu dvijāgryeṣu hūyamāne hutāśane
वर्तमानासु सर्वत्र तथा धर्मकथासु च । श्रूयमाणे तथा शब्दे जनैरुक्ते त्वहर्निशम्
vartamānāsu sarvatra tathā dharmakathāsu ca / śrūyamāṇe tathā śabde janairukte tvaharniśam
यज्ञभूमौ कुलपते दीयतां भुज्यताम् इति । विविधांश्च विनोदान्वै कुर्वाणेषु विनोदिषु
yajñabhūmau kulapate dīyatāṃ bhujyatām iti / vividhāṃśca vinodānvai kurvāṇeṣu vinodiṣu
एवंविधे वर्तमाने यज्ञे स्वर्गसदःसमे । वैशंपायनम् आसीनं पप्रच्छ जनमेजयः
evaṃvidhe vartamāne yajñe svargasadaḥsame / vaiśaṃpāyanam āsīnaṃ papraccha janamejayaḥ
जनमेजय उवाच: द्वैपायनप्रसादेन ज्ञानवानसि मे मतः । वैशंपायन तस्मात् त्वां पृच्छामि ऋषिसन्निधौ
janamejaya uvāca: dvaipāyanaprasādena jñānavānasi me mataḥ / vaiśaṃpāyana tasmāt tvāṃ pṛcchāmi ṛṣisannidhau
ब्रूहि मे त्वं पुरावृत्तं पित्ःणां तीर्थसेवनम् । चिरं नानाविधान्क्लेशान् प्राप्तास्त इति मे श्रुतम्
brūhi me tvaṃ purāvṛttaṃ pitḥṇāṃ tīrthasevanam / ciraṃ nānāvidhānkleśān prāptāsta iti me śrutam
कथं द्यूतजिताः पार्था मम पूर्वपितामहाः । आसमुद्रां महीं विप्र भ्रमन्तस्तीर्थलोभतः
kathaṃ dyūtajitāḥ pārthā mama pūrvapitāmahāḥ / āsamudrāṃ mahīṃ vipra bhramantastīrthalobhataḥ
केन ते सहितास्तात भूमिभागान् अनेकशः । चेरुः कथय तत्सर्वं सर्वज्ञो ऽसि मतो मम
kena te sahitāstāta bhūmibhāgān anekaśaḥ / ceruḥ kathaya tatsarvaṃ sarvajño 'si mato mama
वैशंपायन उवाच
vaiśaṃpāyana uvāca
कथयिष्यामि भूनाथ यत्पृष्टं तु त्वया ऽनघ । नमस्कृत्य विरूपाक्षं वेदव्यासं महाकविम्
kathayiṣyāmi bhūnātha yatpṛṣṭaṃ tu tvayā 'nagha / namaskṛtya virūpākṣaṃ vedavyāsaṃ mahākavim
पितामहास्तु ते पञ्च पाण्डवाः सह कृष्णया । उषित्वा ब्राह्मणैः सार्धं काम्यके वन उत्तमे
pitāmahāstu te pañca pāṇḍavāḥ saha kṛṣṇayā / uṣitvā brāhmaṇaiḥ sārdhaṃ kāmyake vana uttame
प्रधानोद्दालके तत्र कश्यपो ऽथ महामतिः । विभाण्डकश्च राजेन्द्र मुरुश्चैव महामुनिः
pradhānoddālake tatra kaśyapo 'tha mahāmatiḥ / vibhāṇḍakaśca rājendra muruścaiva mahāmuniḥ
पुलस्त्यो लोमशश्चैव तथान्ये पुत्रपौत्रिणः । स्नात्वा निःशेषतीर्थेषु गतास्ते विन्ध्यपर्वतम्
pulastyo lomaśaścaiva tathānye putrapautriṇaḥ / snātvā niḥśeṣatīrtheṣu gatāste vindhyaparvatam
ते च तत्राश्रमं पुण्यं सर्वैर्वृक्षैः समाकुलम् । चम्पकैः कर्णकारैश्च पुन्नागैर्नागकेसरैः
te ca tatrāśramaṃ puṇyaṃ sarvairvṛkṣaiḥ samākulam / campakaiḥ karṇakāraiśca punnāgairnāgakesaraiḥ
बकुलैः कोविदारैश्च दाडिमैरुपशोभितम् । पुष्पितैरर्जुनैश्चैव बिल्वपाटलकेतकैः
bakulaiḥ kovidāraiśca dāḍimairupaśobhitam / puṣpitairarjunaiścaiva bilvapāṭalaketakaiḥ
कदम्बाम्रमधूकैश्च निम्बजम्बीरतिन्दुकैः । नालिकेरैः कपित्थैश्च खर्जूरपनसैस्तथा
kadambāmramadhūkaiśca nimbajambīratindukaiḥ / nālikeraiḥ kapitthaiśca kharjūrapanasaistathā
नानाद्रुमलताकीर्णं नानावल्लीभिरावृतम् । सपुष्पं फलितं कान्तं वनं चैत्ररथं यथा
nānādrumalatākīrṇaṃ nānāvallībhirāvṛtam / sapuṣpaṃ phalitaṃ kāntaṃ vanaṃ caitrarathaṃ yathā
जलाश्रयैस्तु विपुलैः पद्मिनीखण्डमण्डितम् । सितोत्पलैश्च संछन्नं नीलपीतैः सितारुणैः
jalāśrayaistu vipulaiḥ padminīkhaṇḍamaṇḍitam / sitotpalaiśca saṃchannaṃ nīlapītaiḥ sitāruṇaiḥ
हंसकारण्डवाकीर्णं चक्रवाकोपशोभितम् । आडीकाकबलाकाभिः सेवितं कोकिलादिभिः
haṃsakāraṇḍavākīrṇaṃ cakravākopaśobhitam / āḍīkākabalākābhiḥ sevitaṃ kokilādibhiḥ
सिंहैर्व्याघ्रैर्वराहैश्च गजैश्चैव महोत्कटैः । महिषैश्च महाकायैः कुरङ्गैश् चित्रकैः शशैः
siṃhairvyāghrairvarāhaiśca gajaiścaiva mahotkaṭaiḥ / mahiṣaiśca mahākāyaiḥ kuraṅgaiś citrakaiḥ śaśaiḥ
गण्डकैश्चैव खड्गैश्च गोमायुसुरभी युतम् । सारङ्गैर् मल्लकैश्चैव द्विपदैश्च चतुष्पदैः
gaṇḍakaiścaiva khaḍgaiśca gomāyusurabhī yutam / sāraṅgair mallakaiścaiva dvipadaiśca catuṣpadaiḥ
तथाच कोकिलाकीर्णं मनःकान्तं सुशोभितम् । जीवंजीवकसंघैश्च नानापक्षिसमायुतम्
tathāca kokilākīrṇaṃ manaḥkāntaṃ suśobhitam / jīvaṃjīvakasaṃghaiśca nānāpakṣisamāyutam
दुःखशोकविनिर्मुक्तं सत्त्वोत्कटमनोरमम् । क्षुत्तृषारहितं कान्तं सर्वव्याधिविवर्जितम्
duḥkhaśokavinirmuktaṃ sattvotkaṭamanoramam / kṣuttṛṣārahitaṃ kāntaṃ sarvavyādhivivarjitam
सिंहीस्तनं पिबन्त्यत्र कुरंगाः स्नेहसंयुतम् । मार्जारमूषकौ चोभाववलेहत उन्मुखौ
siṃhīstanaṃ pibantyatra kuraṃgāḥ snehasaṃyutam / mārjāramūṣakau cobhāvavalehata unmukhau
पञ्चास्याः पोतकेभाश्च भोगिनस्तु कलापिनः । दृष्ट्वा तद्विपिनं रम्यं प्रविष्टाः पाण्डुनन्दनाः
pañcāsyāḥ potakebhāśca bhoginastu kalāpinaḥ / dṛṣṭvā tadvipinaṃ ramyaṃ praviṣṭāḥ pāṇḍunandanāḥ
मार्कण्डं दृष्टवांस्तत्र तरुणादित्यसन्निभम् । ऋषिभिः सेव्यमानं तु नानाशास्त्रविशारदैः
mārkaṇḍaṃ dṛṣṭavāṃstatra taruṇādityasannibham / ṛṣibhiḥ sevyamānaṃ tu nānāśāstraviśāradaiḥ
कुलीनैः सत्त्वसम्पन्नैः शौचाचारसमन्वितैः । धीसंगतैः क्षमायुक्तैस्त्रिसंध्यं जपतत्परैः
kulīnaiḥ sattvasampannaiḥ śaucācārasamanvitaiḥ / dhīsaṃgataiḥ kṣamāyuktaistrisaṃdhyaṃ japatatparaiḥ
ऋग्यजुःसामविहितैर् मन्त्रैर् होमपरायणैः । केचित्पञ्चाग्निमध्यस्थाः केचिदेकान्तसंस्थिताः
ṛgyajuḥsāmavihitair mantrair homaparāyaṇaiḥ / kecitpañcāgnimadhyasthāḥ kecidekāntasaṃsthitāḥ
ऊर्ध्वबाहुनिरालम्बा आदित्यभ्रमणाः परे । सायंप्रातर्भुजश्चान्ये एकाहारास्तथा परे
ūrdhvabāhunirālambā ādityabhramaṇāḥ pare / sāyaṃprātarbhujaścānye ekāhārāstathā pare
द्वादशाहात्तथा चान्ये अन्ये मासार्धभोजनाः । दर्शे दर्शे तथा चान्ये अन्ये शैवालभोजनाः
dvādaśāhāttathā cānye anye māsārdhabhojanāḥ / darśe darśe tathā cānye anye śaivālabhojanāḥ
पिण्याकमपरे ऽभुजन् केचित् पालाशभोजनाः । अपरे नियताहारा वायुभक्ष्याम्बुभोजनाः
piṇyākamapare 'bhujan kecit pālāśabhojanāḥ / apare niyatāhārā vāyubhakṣyāmbubhojanāḥ
एवंभूतैस् तथा वृद्धैः सेव्यते मुनिपुंगवैः । ततो धर्मसुतः श्रीमान् आश्रमं तं प्रविश्य सः
evaṃbhūtais tathā vṛddhaiḥ sevyate munipuṃgavaiḥ / tato dharmasutaḥ śrīmān āśramaṃ taṃ praviśya saḥ
दृष्ट्वा मुनिवरं शान्तं ध्यायमानं परं पदम् । प्रादक्षिण्येन सहसा दण्डवत्पतितो ऽग्रतः
dṛṣṭvā munivaraṃ śāntaṃ dhyāyamānaṃ paraṃ padam / prādakṣiṇyena sahasā daṇḍavatpatito 'grataḥ
भक्त्यानुपतितं दृष्ट्वा चिरादादाय लोचनम् । को भवानित्युवाचेदं धर्मं धीमानपृच्छत
bhaktyānupatitaṃ dṛṣṭvā cirādādāya locanam / ko bhavānityuvācedaṃ dharmaṃ dhīmānapṛcchata
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दारकस्तत्समीपगः । आहायं धर्मराजस्ते दर्शनार्थं समागतः
tasya tadvacanaṃ śrutvā dārakastatsamīpagaḥ / āhāyaṃ dharmarājaste darśanārthaṃ samāgataḥ
तच्छ्रुत्वादारकेणोक्तं वचनं प्राह सादरः । एह्येहि वत्सवत्सेति किंचित् स्थानाच्चलन्मुनिः । तं तु स्नेहादुपाघ्राय आसने उपवेशयत्
tacchrutvādārakeṇoktaṃ vacanaṃ prāha sādaraḥ / ehyehi vatsavatseti kiṃcit sthānāccalanmuniḥ / taṃ tu snehādupāghrāya āsane upaveśayat
उपविष्टे सभायां तु पूजां कृत्वा यथाविधि । वन्यैर्धान्यैः फलैर् मूलै रसैश्चैव पृथग्विधैः
upaviṣṭe sabhāyāṃ tu pūjāṃ kṛtvā yathāvidhi / vanyairdhānyaiḥ phalair mūlai rasaiścaiva pṛthagvidhaiḥ
पाण्डवा ब्राह्मणैः सार्द्धं यथायोग्यं प्रपूजिताः । मुहूर्तादथ विश्रम्य धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः
pāṇḍavā brāhmaṇaiḥ sārddhaṃ yathāyogyaṃ prapūjitāḥ / muhūrtādatha viśramya dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ
पृच्छति स्म मुनिश्रेष्ठं कौतूहलसमन्वितः । भगवन्सर्वलोकानां दीर्घायुस्त्वं मतो मम
pṛcchati sma muniśreṣṭhaṃ kautūhalasamanvitaḥ / bhagavansarvalokānāṃ dīrghāyustvaṃ mato mama
सप्तकल्पानशेषेण कथयस्व ममानघ । कल्पक्षये ऽपि लोकस्य स्थावरस्येतरस्य च
saptakalpānaśeṣeṇa kathayasva mamānagha / kalpakṣaye 'pi lokasya sthāvarasyetarasya ca
न विनष्टो ऽसि विप्रेन्द्र कथं वा केन हेतुना । गङ्गाद्याः सरितः सर्वाः समुद्रान्ताश्च या मुने
na vinaṣṭo 'si viprendra kathaṃ vā kena hetunā / gaṅgādyāḥ saritaḥ sarvāḥ samudrāntāśca yā mune
तासां मध्ये स्थिताः काः स्वित्काश्चैव प्रलयं गताः । का नु पुण्यजला नित्यं कानु न क्षयमागता
tāsāṃ madhye sthitāḥ kāḥ svitkāścaiva pralayaṃ gatāḥ / kā nu puṇyajalā nityaṃ kānu na kṣayamāgatā
एतत् कथय मे तात प्रसन्नेनान्तरात्मना । श्रोतुमिच्छाम्यशेषेण ऋषिभिः सह बान्धवैः
etat kathaya me tāta prasannenāntarātmanā / śrotumicchāmyaśeṣeṇa ṛṣibhiḥ saha bāndhavaiḥ
श्रीमार्कण्डेय उवाच: साधुसाधु महाप्राज्ञ धर्मपुत्र युधिष्ठिर । कथयामि यथा न्यायं यत्पृच्छसि ममानघ
śrīmārkaṇḍeya uvāca: sādhusādhu mahāprājña dharmaputra yudhiṣṭhira / kathayāmi yathā nyāyaṃ yatpṛcchasi mamānagha
सर्वपापहरं पुण्यं पुराणं रुद्रभाषितम् । यः शृणोति नरो भक्त्या तस्य पुण्यफलं शृणु
sarvapāpaharaṃ puṇyaṃ purāṇaṃ rudrabhāṣitam / yaḥ śṛṇoti naro bhaktyā tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu
अश्वमेध सहस्रेण वाजपेयशतेन च । तत्फलं समवाप्नोति राजन्नास्त्यत्र संशयः
aśvamedha sahasreṇa vājapeyaśatena ca / tatphalaṃ samavāpnoti rājannāstyatra saṃśayaḥ
ब्रह्मघ्नश्च सुरापी च स्तेयी गोघ्नश्च यो नरः । मुच्यते सर्वपापेभ्यो रुद्रस्य वचनं यथा
brahmaghnaśca surāpī ca steyī goghnaśca yo naraḥ / mucyate sarvapāpebhyo rudrasya vacanaṃ yathā
गङ्गा तु सरितां श्रेष्ठा तथा चैव सरस्वती । कावेरी देविका चैव सिन्धुः सालकुटी तथा
gaṅgā tu saritāṃ śreṣṭhā tathā caiva sarasvatī / kāverī devikā caiva sindhuḥ sālakuṭī tathā
सरयूः शतरुद्रा च मही चर्मिलया सह । गोदावरी तथा पुण्या तथैव यमुना नदी
sarayūḥ śatarudrā ca mahī carmilayā saha / godāvarī tathā puṇyā tathaiva yamunā nadī
पयोष्णी च शतद्रुश्च तथा धर्मनदी शुभा । एताश्चान्याश्च सरितः सर्वपापहराः स्मृताः
payoṣṇī ca śatadruśca tathā dharmanadī śubhā / etāścānyāśca saritaḥ sarvapāpaharāḥ smṛtāḥ
किं तु ते कारणं तात वक्ष्यामि नृपसत्तम । समुद्राः सरितः सर्वाः कल्पे कल्पे क्षयं गताः
kiṃ tu te kāraṇaṃ tāta vakṣyāmi nṛpasattama / samudrāḥ saritaḥ sarvāḥ kalpe kalpe kṣayaṃ gatāḥ
सप्तकल्पक्षये क्षीणे न मृता तेन नर्मदा । नर्मदैकैव राजेन्द्र परं तिष्ठेत् सरिद्वरा
saptakalpakṣaye kṣīṇe na mṛtā tena narmadā / narmadaikaiva rājendra paraṃ tiṣṭhet saridvarā
तोयपूर्णा महाभाग मुनिसंघैरभिष्टुता । गंगाद्याः सरितश्चान्याः कल्पे कल्पे क्षयं गताः
toyapūrṇā mahābhāga munisaṃghairabhiṣṭutā / gaṃgādyāḥ saritaścānyāḥ kalpe kalpe kṣayaṃ gatāḥ
एषा देवी पुरा दृष्टा तेन वक्ष्यामि ते ऽनघ
eṣā devī purā dṛṣṭā tena vakṣyāmi te 'nagha