॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे विमलेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम षड्विंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः ॥ RKV अध्याय 227 मार्कण्डेय उवाच: एतानि तव संक्षेपात् प्राधान्यात् कथितानि च । न शक्तो विस्तराद् वक्तुं संख्यां तीर्थेषु पाण्डव
|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe vimaleśvaratīrthamāhātmyavarṇanaṃ nāma ṣaḍviṃśatyadhikadviśatatamo 'dhyāyaḥ || RKV adhyāya 227 mārkaṇḍeya uvāca: etāni tava saṃkṣepāt prādhānyāt kathitāni ca / na śakto vistarād vaktuṃ saṃkhyāṃ tīrtheṣu pāṇḍava
एषा पवित्रा विमला नदी त्रैलोक्यविश्रुता । नर्मदा सरितां श्रेष्ठा महादेवस्य वल्लभा
eṣā pavitrā vimalā nadī trailokyaviśrutā / narmadā saritāṃ śreṣṭhā mahādevasya vallabhā
मनसा संस्मरेद् यस्तु नर्मदां सततं नृप । चान्द्रायणशतस्याशु लभते फलमुत्तमम्
manasā saṃsmared yastu narmadāṃ satataṃ nṛpa / cāndrāyaṇaśatasyāśu labhate phalamuttamam
अश्रद्दधानाः पुरुषा नास्तिकाश्चात्र ये स्थिताः । पतन्ति नरके घोरे प्राहैवं परमेश्वरः
aśraddadhānāḥ puruṣā nāstikāścātra ye sthitāḥ / patanti narake ghore prāhaivaṃ parameśvaraḥ
नर्मदां सेवते नित्यं स्वयं देवो महेश्वरः । तेन पुण्या नदी ज्ञेया ब्रह्महत्यापहारिणी
narmadāṃ sevate nityaṃ svayaṃ devo maheśvaraḥ / tena puṇyā nadī jñeyā brahmahatyāpahāriṇī
इयं माहेश्वरी गङ्गा महेश्वरतनूद्भवा । प्रोक्ता दक्षिणगङ्गेति भारतस्य युधिष्ठिर
iyaṃ māheśvarī gaṅgā maheśvaratanūdbhavā / proktā dakṣiṇagaṅgeti bhāratasya yudhiṣṭhira
जाह्नवी वैष्णवी गङ्गा ब्राह्मी गङ्गा सरस्वती । इयं माहेश्वरी गङ्गा रेवा नास्त्यत्र संशयः
jāhnavī vaiṣṇavī gaṅgā brāhmī gaṅgā sarasvatī / iyaṃ māheśvarī gaṅgā revā nāstyatra saṃśayaḥ
यथा हि पुरुषे देवस् त्रैमूर्तत्वम् उपाश्रितः । ब्रह्मविष्णुमहेशाख्यं न भेदस् तत्र वै यथा । तथा सरित्त्रये पार्थ भेदं मनसि मा कृथाः
yathā hi puruṣe devas traimūrtatvam upāśritaḥ / brahmaviṣṇumaheśākhyaṃ na bhedas tatra vai yathā / tathā sarittraye pārtha bhedaṃ manasi mā kṛthāḥ
कोटिशो ह्यत्र तीर्थानि लक्षशश्चापि भारत । तथा सहस्रशो रेवातीरद्वयगतानि तु
koṭiśo hyatra tīrthāni lakṣaśaścāpi bhārata / tathā sahasraśo revātīradvayagatāni tu
वृक्षान्तरिक्षसंस्थानि जलस्थलगतानि च । कः शक्तस्तानि निर्णेतुं वागीशो वा महेश्वरः
vṛkṣāntarikṣasaṃsthāni jalasthalagatāni ca / kaḥ śaktastāni nirṇetuṃ vāgīśo vā maheśvaraḥ
स्मरणाज्जन्मजनितं दर्शनाच्च त्रिजन्मजम् । सप्तजन्मकृतं नश्येत् पापं रेवावगाहनात्
smaraṇājjanmajanitaṃ darśanācca trijanmajam / saptajanmakṛtaṃ naśyet pāpaṃ revāvagāhanāt
देवकार्यं कृतं तेन अग्नयो विधिवद्धुताः । वेदा अधीताश्चत्वारो येन रेवावगाहिता
devakāryaṃ kṛtaṃ tena agnayo vidhivaddhutāḥ / vedā adhītāścatvāro yena revāvagāhitā
प्राधान्याच्चापि संक्षेपात् तीर्थान्युक्तानि ते मया । न शक्यो विस्तरः पार्थ श्रोतुं वक्तुं च वै मया
prādhānyāccāpi saṃkṣepāt tīrthānyuktāni te mayā / na śakyo vistaraḥ pārtha śrotuṃ vaktuṃ ca vai mayā
युधिष्ठिर उवाच: विधानं च यमांश्चैव नियमांश्च वदस्व मे । प्रायश्चित्तार्थगमने को विधिस्तं वदस्व मे
yudhiṣṭhira uvāca: vidhānaṃ ca yamāṃścaiva niyamāṃśca vadasva me / prāyaścittārthagamane ko vidhistaṃ vadasva me
श्रीमार्कण्डेय उवाच: साधु पृष्टं महाराज यच्छ्रेयः पारलौकिकम् । शृणुष्वावहितो भूत्वा यथाज्ञानं वदामि ते
śrīmārkaṇḍeya uvāca: sādhu pṛṣṭaṃ mahārāja yacchreyaḥ pāralaukikam / śṛṇuṣvāvahito bhūtvā yathājñānaṃ vadāmi te
अध्रुवेण शरीरेण ध्रुवं कर्म समाचरेत् । अवश्यमेव यास्यन्ति प्राणाः प्राघूर्णिका इव
adhruveṇa śarīreṇa dhruvaṃ karma samācaret / avaśyameva yāsyanti prāṇāḥ prāghūrṇikā iva
दानं वित्तादृतं वाचः कीर्तिधर्मौ तथा ख्युषः । परोपकरणं कायादसारात्सारम् उद्धरेत्
dānaṃ vittādṛtaṃ vācaḥ kīrtidharmau tathā khyuṣaḥ / paropakaraṇaṃ kāyādasārātsāram uddharet
अस्मिन्महामोहमये कटाहे सूर्याग्निना रात्रिदिवेन्धनेन । मासर्तुदर्वीपरिघट्टनेन भूतानि कालः पचतीति वार्ता
asminmahāmohamaye kaṭāhe sūryāgninā rātridivendhanena / māsartudarvīparighaṭṭanena bhūtāni kālaḥ pacatīti vārtā
ज्ञात्वा शास्त्रविधानोक्तं कर्म कर्तुम् इहार्हसि । नायं लोको ऽस्ति न परो न सुखं संशयात्मनः
jñātvā śāstravidhānoktaṃ karma kartum ihārhasi / nāyaṃ loko 'sti na paro na sukhaṃ saṃśayātmanaḥ
मन्त्रे तीर्थे द्विजे देवे दैवज्ञे भेषजे गुरौ । यादृशी भावना यस्य सिद्धिर् भवति तादृशी
mantre tīrthe dvije deve daivajñe bheṣaje gurau / yādṛśī bhāvanā yasya siddhir bhavati tādṛśī
अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतं च यत् । असदित्युच्यते पार्थ न च तत्प्रेत्य नो इह
aśraddhayā hutaṃ dattaṃ tapastaptaṃ kṛtaṃ ca yat / asadityucyate pārtha na ca tatpretya no iha
यः शास्त्रविधिम् उत्सृज्य वर्तते कामकारतः । न स सिद्धिम् अवाप्नोति न सुखं न परां गतिम्
yaḥ śāstravidhim utsṛjya vartate kāmakārataḥ / na sa siddhim avāpnoti na sukhaṃ na parāṃ gatim
सन्तीह विविधोपाया नृणां देहविशोधनाः । तीर्थसेवासमं नास्ति स्वशरीरस्य शोधनम्
santīha vividhopāyā nṛṇāṃ dehaviśodhanāḥ / tīrthasevāsamaṃ nāsti svaśarīrasya śodhanam
कृच्छ्रचान्द्रायणाद् यैर् वा द्वितीयं तीर्थसेवया । यदा तीर्थं समुद्दिश्य प्रयाति पुरुषो नृप । तदा देवाश्च पितरस् तं व्रजन्त्यनु खेचराः
kṛcchracāndrāyaṇād yair vā dvitīyaṃ tīrthasevayā / yadā tīrthaṃ samuddiśya prayāti puruṣo nṛpa / tadā devāśca pitaras taṃ vrajantyanu khecarāḥ
परमा मोदपूर्णास्ते प्रयान्त्य् अस्यानुयायिनः । कृत्वाभ्युदयिकं श्राद्धं समापृच्छय तु देवताम्
paramā modapūrṇāste prayānty asyānuyāyinaḥ / kṛtvābhyudayikaṃ śrāddhaṃ samāpṛcchaya tu devatām
इष्टबन्धूंश्च विष्णुं च शङ्करं सगणेश्वरम् । व्रजेद्द्विजाभ्यनुज्ञातो गृहीत्वा नियमानपि
iṣṭabandhūṃśca viṣṇuṃ ca śaṅkaraṃ sagaṇeśvaram / vrajeddvijābhyanujñāto gṛhītvā niyamānapi
एकाशनं ब्रह्मचर्यं भूशय्यां सत्यवादिताम् । वर्जनं च परान्नस्य प्रतिग्रहविवर्जनम्
ekāśanaṃ brahmacaryaṃ bhūśayyāṃ satyavāditām / varjanaṃ ca parānnasya pratigrahavivarjanam
वर्जयित्वा तथा द्रोहवञ्चनादि नृपोत्तम । साधुवेषं समास्थाय विनयेन विभूषितः
varjayitvā tathā drohavañcanādi nṛpottama / sādhuveṣaṃ samāsthāya vinayena vibhūṣitaḥ
दम्भाहङ्कारमुक्तो यः स तीर्थफलमश्नुते । यस्य हस्तौ च पादौ च मनश्चैव सुसंयतम्
dambhāhaṅkāramukto yaḥ sa tīrthaphalamaśnute / yasya hastau ca pādau ca manaścaiva susaṃyatam
विद्या तपश्च कीर्तिश्च स तीर्थफलमश्नुते । अक्रोधनश्च राजेन्द्र सत्यशीलो दृढव्रतः
vidyā tapaśca kīrtiśca sa tīrthaphalamaśnute / akrodhanaśca rājendra satyaśīlo dṛḍhavrataḥ
आत्मोपमश्च भूतेषु स तीर्थफलमश्नुते । मुण्डनं चोपवासश्च सर्वतीर्थेष्वयं विधिः
ātmopamaśca bhūteṣu sa tīrthaphalamaśnute / muṇḍanaṃ copavāsaśca sarvatīrtheṣvayaṃ vidhiḥ
वर्जयित्वा कुरुक्षेत्रं विशालां विरजां गयाम् । स्नानं सुरार्चनं चैव श्राद्धे वै पिण्डपातनम्
varjayitvā kurukṣetraṃ viśālāṃ virajāṃ gayām / snānaṃ surārcanaṃ caiva śrāddhe vai piṇḍapātanam
विप्राणां भोजनं शक्त्या सर्वतीर्थेष्वयं विधिः । प्रायश्चित्तनिमित्तं च यो व्रजेद्यतमानसः
viprāṇāṃ bhojanaṃ śaktyā sarvatīrtheṣvayaṃ vidhiḥ / prāyaścittanimittaṃ ca yo vrajedyatamānasaḥ
तस्यापि च विधिं वक्ष्ये शृणु पार्थ समाहितः । एकाशनं ब्रह्मचर्यमक्षारलवणाशनम्
tasyāpi ca vidhiṃ vakṣye śṛṇu pārtha samāhitaḥ / ekāśanaṃ brahmacaryamakṣāralavaṇāśanam
स्नात्वा तीर्थाभिगमनं हविष्यैकान्नभोजनम् । वर्जयेत् पतितालापं बहुभाषणमेव च
snātvā tīrthābhigamanaṃ haviṣyaikānnabhojanam / varjayet patitālāpaṃ bahubhāṣaṇameva ca
परीवादं परान्नं च नीचसङ्गं विवर्जयेत् । व्रजेच्च निरुपानत्को वसानो वाससी शुचिः
parīvādaṃ parānnaṃ ca nīcasaṅgaṃ vivarjayet / vrajecca nirupānatko vasāno vāsasī śuciḥ
संकल्पं मनसा कृत्वा ब्राह्मणानुज्ञया व्रजेत् । तीर्थे गत्वा तथा स्नात्वा कृत्वा चैव सुरार्चनम्
saṃkalpaṃ manasā kṛtvā brāhmaṇānujñayā vrajet / tīrthe gatvā tathā snātvā kṛtvā caiva surārcanam
दुष्कर्मतो विमुक्तः स्याद् अनुतापी भवेद् यदि । वेदे तीर्थे च देवे च दैवज्ञे चौषधे गुरौ
duṣkarmato vimuktaḥ syād anutāpī bhaved yadi / vede tīrthe ca deve ca daivajñe cauṣadhe gurau
यादृशी भावना यस्य सिद्धिर् भवति तादृशी । उक्ततीर्थफलानां च पुराणेषु स्मृतिष्वपि
yādṛśī bhāvanā yasya siddhir bhavati tādṛśī / uktatīrthaphalānāṃ ca purāṇeṣu smṛtiṣvapi
अर्थवादभवां शङ्कां विहाय भरतर्षभ । कृत्वा विचारं शास्त्रोक्तं परिकल्प्य यथोचितम्
arthavādabhavāṃ śaṅkāṃ vihāya bharatarṣabha / kṛtvā vicāraṃ śāstroktaṃ parikalpya yathocitam
कायेन कृच्छ्रचरणे ह्यशक्तानां विशुद्धये । ज्ञात्वा तीर्थाविशेषं हि प्रायश्चित्तं समाचरेत्
kāyena kṛcchracaraṇe hyaśaktānāṃ viśuddhaye / jñātvā tīrthāviśeṣaṃ hi prāyaścittaṃ samācaret
तच्छृणुष्व महाराज नर्मदायां यथोचितम् । चतुर्विंशतिसंख्येभ्यो योजनेभ्यो व्रजेन्नरः
tacchṛṇuṣva mahārāja narmadāyāṃ yathocitam / caturviṃśatisaṃkhyebhyo yojanebhyo vrajennaraḥ
चतुर्विंशतिकृच्छ्राणां फलमाप्नोति शोभनम् । अत ऊर्ध्वं योजनेषु पादकृच्छ्रम् उदाहृतः
caturviṃśatikṛcchrāṇāṃ phalamāpnoti śobhanam / ata ūrdhvaṃ yojaneṣu pādakṛcchram udāhṛtaḥ
तन्मध्ये च महाराज यो व्रजेच्छुद्धिकाङ्क्षया । योजने योजने तस्य प्रायश्चित्तं विदुर्बुधाः
tanmadhye ca mahārāja yo vrajecchuddhikāṅkṣayā / yojane yojane tasya prāyaścittaṃ vidurbudhāḥ
प्रणवाख्ये महाराज तथा रेवोरिसंगमे । भृगुक्षेत्रे तथा गत्वा फलं तद्द्विगुणं स्मृतम्
praṇavākhye mahārāja tathā revorisaṃgame / bhṛgukṣetre tathā gatvā phalaṃ taddviguṇaṃ smṛtam
सङ्गमे देवनद्याश्च शूलभेदे नृपोत्तम । द्विगुणं पादहीनं स्यात् करजासंगमे तथा
saṅgame devanadyāśca śūlabhede nṛpottama / dviguṇaṃ pādahīnaṃ syāt karajāsaṃgame tathā
एरण्डीसङ्गमे तद्वत् कपिलायाश्च संगमे । केचित् त्रिगुणितं प्राहुः कुब्जारेवोत्थसङ्गमे
eraṇḍīsaṅgame tadvat kapilāyāśca saṃgame / kecit triguṇitaṃ prāhuḥ kubjārevotthasaṅgame
ओंकारे च महाराज तदपि स्यात् समञ्जसम् । सङ्गमेषु तथान्यासां नदीनां रेवया सह
oṃkāre ca mahārāja tadapi syāt samañjasam / saṅgameṣu tathānyāsāṃ nadīnāṃ revayā saha
प्राहुस्ते सार्धकृच्छ्रं वै फलं पूर्वं युधिष्ठिर । त्रिगुणं कृच्छ्रम् आप्नोति रेवासागरसङ्गमे
prāhuste sārdhakṛcchraṃ vai phalaṃ pūrvaṃ yudhiṣṭhira / triguṇaṃ kṛcchram āpnoti revāsāgarasaṅgame
कृच्छ्रं चतुर्गुणं प्रोक्तं शुक्लतीर्थे युधिष्ठिर । योजने योजने गत्वा चतुर्विंशतियोजनम् । तत्र तत्र वसेद्यस्तु सुचिरं नृवरोत्तम
kṛcchraṃ caturguṇaṃ proktaṃ śuklatīrthe yudhiṣṭhira / yojane yojane gatvā caturviṃśatiyojanam / tatra tatra vasedyastu suciraṃ nṛvarottama
रेवासेवासमाचारः संयुक्तः शुद्धबुद्धिमान् । दम्भाहङ्काररहितः शुद्ध्यर्थं स विमुच्यते
revāsevāsamācāraḥ saṃyuktaḥ śuddhabuddhimān / dambhāhaṅkārarahitaḥ śuddhyarthaṃ sa vimucyate
इति ते कथितं पार्थ प्रायश्चित्तार्थलक्षणम् । रेवायात्राविधानं च गुह्यमेतद् युधिष्ठिर
iti te kathitaṃ pārtha prāyaścittārthalakṣaṇam / revāyātrāvidhānaṃ ca guhyametad yudhiṣṭhira
युधिष्ठिर उवाच: योजनस्य प्रमाणं मे वद त्वं मुनिसत्तम । यज्ज्ञात्वा निश्चितं मे स्यान् मनःशुद्धेस्तु कारणम्
yudhiṣṭhira uvāca: yojanasya pramāṇaṃ me vada tvaṃ munisattama / yajjñātvā niścitaṃ me syān manaḥśuddhestu kāraṇam
मार्कण्डेय उवाच: शृणु पाण्डव वक्ष्यामि प्रमाणं योजनस्य यत् । तथा यात्राविशेषेण विशेषं कृच्छ्रसम्भवम्
mārkaṇḍeya uvāca: śṛṇu pāṇḍava vakṣyāmi pramāṇaṃ yojanasya yat / tathā yātrāviśeṣeṇa viśeṣaṃ kṛcchrasambhavam
तिर्यग्यवोदराण्यष्टावूर्ध्वा वा व्रीहयस्त्रयः । प्रमाणमङ्गुलस्याहुर्वितस्तिर् द्वादशांगुला
tiryagyavodarāṇyaṣṭāvūrdhvā vā vrīhayastrayaḥ / pramāṇamaṅgulasyāhurvitastir dvādaśāṃgulā
वितस्तिद्वितयं हस्तश्चतुर्हस्तं धनुः स्मृतम् । स एव दण्डो गदितो विशेषज्ञैर् युधिष्ठिर
vitastidvitayaṃ hastaścaturhastaṃ dhanuḥ smṛtam / sa eva daṇḍo gadito viśeṣajñair yudhiṣṭhira
धनुःसहस्रे द्वे क्रोशश् चतुःक्रोशं च योजनम् । एतद्योजनमानं ते कथितं भरतर्षभ
dhanuḥsahasre dve krośaś catuḥkrośaṃ ca yojanam / etadyojanamānaṃ te kathitaṃ bharatarṣabha
येन यात्रां व्रजन् वेत्ति फलमानं निजार्जितम् । उक्तं कृच्छ्रफलं तीर्थे जलरूपे नृपोत्तम
yena yātrāṃ vrajan vetti phalamānaṃ nijārjitam / uktaṃ kṛcchraphalaṃ tīrthe jalarūpe nṛpottama
यथाविशेषं ते वच्मि पूर्वोक्ते तत्र तत्र च । तन्मे शृणु महीपाल श्रद्दधानाय कथ्यते
yathāviśeṣaṃ te vacmi pūrvokte tatra tatra ca / tanme śṛṇu mahīpāla śraddadhānāya kathyate
यस्मिंस्तीर्थे हि यत्प्रोक्तं फलं कृच्छ्रादिकं नृप । तत्राप्युपोषणात् कृच्छ्रफलं प्राप्नोत्यथाधिकम्
yasmiṃstīrthe hi yatproktaṃ phalaṃ kṛcchrādikaṃ nṛpa / tatrāpyupoṣaṇāt kṛcchraphalaṃ prāpnotyathādhikam
दिनजाप्याच्च लभते फलं कृच्छ्रस्य शक्तितः । तत्र विख्यातदेवेशं स्नात्वा दृष्ट्वाभिपूज्य च
dinajāpyācca labhate phalaṃ kṛcchrasya śaktitaḥ / tatra vikhyātadeveśaṃ snātvā dṛṣṭvābhipūjya ca
प्रणम्य लभते पार्थ फलं कृच्छ्रभवं सुधीः । तीर्थे मुख्यफलं स्नानाद् द्वितीयं चाप्युपोषणात्
praṇamya labhate pārtha phalaṃ kṛcchrabhavaṃ sudhīḥ / tīrthe mukhyaphalaṃ snānād dvitīyaṃ cāpyupoṣaṇāt
तृतीयं ख्यातदेवस्य दर्शनाभ्यर्चनादिभिः । चतुर्थं जाप्ययोगेन देहशक्त्या त्वहर्निशम्
tṛtīyaṃ khyātadevasya darśanābhyarcanādibhiḥ / caturthaṃ jāpyayogena dehaśaktyā tvaharniśam
पञ्चमं सर्वतीर्थेषु कल्पनीयं हि दूरतः । तीरस्थो योजनादर्वाग्दशांशं लभते फलम्
pañcamaṃ sarvatīrtheṣu kalpanīyaṃ hi dūrataḥ / tīrastho yojanādarvāgdaśāṃśaṃ labhate phalam
उक्ततीर्थफलात्पार्थ नात्र कार्या विचारणा
uktatīrthaphalātpārtha nātra kāryā vicāraṇā
उपवासेन सहितं महानद्यां हि मज्जनम् । अप्यर्वाग्योजनात्पार्थ दद्यात्कृच्छ्रफलं नृणाम्
upavāsena sahitaṃ mahānadyāṃ hi majjanam / apyarvāgyojanātpārtha dadyātkṛcchraphalaṃ nṛṇām
षड्योजनवहा कुल्य नद्यो ऽल्पा द्वादशैव च । चतुर्विंशतिगा नद्यो महानद्यस् ततो ऽधिकाः
ṣaḍyojanavahā kulya nadyo 'lpā dvādaśaiva ca / caturviṃśatigā nadyo mahānadyas tato 'dhikāḥ