॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे तीर्थयात्रादिविधानविशेषकथनं नाम सप्तविंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः ॥ RKV अध्याय 228 युधिष्ठिर उवाच: परार्थं तीर्थयात्रायां गच्छतः कस्य किं फलम् । कियन्मात्रं मुनिश्रेष्ठ तन्मे ब्रूहि कृपानिधे
|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe tīrthayātrādividhānaviśeṣakathanaṃ nāma saptaviṃśatyadhikadviśatatamo 'dhyāyaḥ || RKV adhyāya 228 yudhiṣṭhira uvāca: parārthaṃ tīrthayātrāyāṃ gacchataḥ kasya kiṃ phalam / kiyanmātraṃ muniśreṣṭha tanme brūhi kṛpānidhe
मार्कण्डेय उवाच: परार्थं गच्छतस्तन्मे वदतः शृणु पार्थिव । यथा यावत्फलं तस्य यात्रादिविहितं भवेत्
mārkaṇḍeya uvāca: parārthaṃ gacchatastanme vadataḥ śṛṇu pārthiva / yathā yāvatphalaṃ tasya yātrādivihitaṃ bhavet
उत्तमेनेह वर्णेन द्रव्यलोभादिना नृप । नाधमस्य क्वचित् कार्यं तीर्थयात्रादिसेवनम्
uttameneha varṇena dravyalobhādinā nṛpa / nādhamasya kvacit kāryaṃ tīrthayātrādisevanam
धर्मकर्म महाराज स्वयं विद्वान्समाचरेत् । शरीरस्याथवा शक्त्या अन्यद्वा कार्ययोगतः
dharmakarma mahārāja svayaṃ vidvānsamācaret / śarīrasyāthavā śaktyā anyadvā kāryayogataḥ
धर्मकर्म सदा प्रायः सवर्णेनैव कारयेत् । पुत्रपौत्रादिकैर्वापि ज्ञातिभिर् गोत्रसम्भवैः
dharmakarma sadā prāyaḥ savarṇenaiva kārayet / putrapautrādikairvāpi jñātibhir gotrasambhavaiḥ
श्रेष्ठं हि विहितं प्राहुर्धर्मकर्म युधिष्ठिर । तैरेव कारयेत्तस्मान्नोत्तमैर्नाधमैरपि
śreṣṭhaṃ hi vihitaṃ prāhurdharmakarma yudhiṣṭhira / taireva kārayettasmānnottamairnādhamairapi
अधमेन कृतं सम्यङ् न भवेदिति मे मतिः । उत्तमश्चाधमार्थे वै कुर्वन्दुर्गतिमाप्नुयात्
adhamena kṛtaṃ samyaṅ na bhavediti me matiḥ / uttamaścādhamārthe vai kurvandurgatimāpnuyāt
न शूद्राय मतिं दद्यान्नोच्छिष्टं न हविष्कृतम् । न चास्योपदिशेद्धर्मं न चास्य व्रतमादिशेत्
na śūdrāya matiṃ dadyānnocchiṣṭaṃ na haviṣkṛtam / na cāsyopadiśeddharmaṃ na cāsya vratamādiśet
जपस्तपस्तीर्थयात्रा प्रव्रज्या मन्त्रसाधनम् । देवताराधनं दीक्षा स्त्रीशूद्रपतनानि षट्
japastapastīrthayātrā pravrajyā mantrasādhanam / devatārādhanaṃ dīkṣā strīśūdrapatanāni ṣaṭ
पतिवत्नी पतत्येव विधवा सर्वमाचरेत् । सभर्तृकाशके पत्यौ सर्वं कुर्याद् अनुज्ञया
pativatnī patatyeva vidhavā sarvamācaret / sabhartṛkāśake patyau sarvaṃ kuryād anujñayā
गत्वा परार्थं तीर्थादौ षोडशांशफलं लभेत् । गच्छतश्च प्रसङ्गेन तीर्थमर्द्धफलं स्मृतम्
gatvā parārthaṃ tīrthādau ṣoḍaśāṃśaphalaṃ labhet / gacchataśca prasaṅgena tīrthamarddhaphalaṃ smṛtam
अनुसङ्गेन तीर्थस्य स्नाने स्नानफलं विदुः । नैव यात्राफलं तज्ज्ञाः शास्त्रोक्तं कल्मषापहम्
anusaṅgena tīrthasya snāne snānaphalaṃ viduḥ / naiva yātrāphalaṃ tajjñāḥ śāstroktaṃ kalmaṣāpaham
पित्रर्थं च पितृव्यस्य मातुर्मातामहस्य च । मातुलस्य तथा भ्रातुः श्वशुरस्य सुतस्य च
pitrarthaṃ ca pitṛvyasya māturmātāmahasya ca / mātulasya tathā bhrātuḥ śvaśurasya sutasya ca
पोषकार्थादयोश्चापि मातामह्या गुरोस्तथा । स्वसुर्मातृष्वसुः पैत्र्या आचार्याध्यापकस्य च
poṣakārthādayoścāpi mātāmahyā gurostathā / svasurmātṛṣvasuḥ paitryā ācāryādhyāpakasya ca
इत्याद्यर्थे नरः स्नात्वा स्वयमष्टांशमाप्नुयात् । साक्षात्पित्रोः प्रकुर्वाणश्चतुर्थांशमवाप्नुयात्
ityādyarthe naraḥ snātvā svayamaṣṭāṃśamāpnuyāt / sākṣātpitroḥ prakurvāṇaścaturthāṃśamavāpnuyāt
पतिपत्न्योर्मिथश्चार्द्धं फलं प्राहुर्मनीषिणः । भागिनेयस्य शिष्यस्य भ्रातृव्यस्य सुतस्य च । षट्त्रिपञ्चचतुर्भागान्फलमाप्नोति वै नरः
patipatnyormithaścārddhaṃ phalaṃ prāhurmanīṣiṇaḥ / bhāgineyasya śiṣyasya bhrātṛvyasya sutasya ca / ṣaṭtripañcacaturbhāgānphalamāpnoti vai naraḥ
इति ते कथितं पार्थ पारम्पर्यक्रमागतम् । कर्तव्यं ज्ञातिवर्गस्य परार्थे धर्मसाधनम्
iti te kathitaṃ pārtha pāramparyakramāgatam / kartavyaṃ jñātivargasya parārthe dharmasādhanam
वर्षाऋतुसमायोगे सर्वा नद्यो रजस्वलाः । मुक्त्वा सरस्वतीं गङ्गां नर्मदां यमुनानदीम्
varṣāṛtusamāyoge sarvā nadyo rajasvalāḥ / muktvā sarasvatīṃ gaṅgāṃ narmadāṃ yamunānadīm