॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे त्रिपुरविध्वंसने ज्वालेश्वरतीर्थामरेश्वतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नामाष्टाविंशो ऽध्यायः ॥ RKV अध्याय 29 युधिष्ठिर उवाच: कावेरीति च विख्याता त्रिषु लोकेषु सत्तम । माहात्म्यं श्रोतुम् इच्छामि तस्या मार्कण्ड तत्त्वतः
|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe tripuravidhvaṃsane jvāleśvaratīrthāmareśvatīrthamāhātmyavarṇanaṃ nāmāṣṭāviṃśo 'dhyāyaḥ || RKV adhyāya 29 yudhiṣṭhira uvāca: kāverīti ca vikhyātā triṣu lokeṣu sattama / māhātmyaṃ śrotum icchāmi tasyā mārkaṇḍa tattvataḥ
कीदृशं दर्शनं तस्याः फलं स्पर्शे ऽथवा विभो । स्नाने जाप्ये ऽथवा दान उपवासे तथा मुने
kīdṛśaṃ darśanaṃ tasyāḥ phalaṃ sparśe 'thavā vibho / snāne jāpye 'thavā dāna upavāse tathā mune
कथयस्व महाभाग कावेरीसङ्गमे फलम् । धर्मः श्रुतो ऽथ दृष्टो वा कथितो वा कृतो ऽपि वा
kathayasva mahābhāga kāverīsaṅgame phalam / dharmaḥ śruto 'tha dṛṣṭo vā kathito vā kṛto 'pi vā
अनुमोदितो वा विप्रेन्द्र पुनातीति श्रुतं मया । यथा धर्मप्रसङ्गे तु मुने धर्मो ऽपि जायते
anumodito vā viprendra punātīti śrutaṃ mayā / yathā dharmaprasaṅge tu mune dharmo 'pi jāyate
स्वर्गश्च नरकश्चैव इत्येवं वैदिकी श्रुतिः
svargaśca narakaścaiva ityevaṃ vaidikī śrutiḥ
श्रीमार्कण्डेय उवाच: साधु साधु महाभाग यत्पृष्टो ऽहं त्वयाधुना । शृणुष्वैकमना भूत्वा कावेरीफलम् उत्तमम्
śrīmārkaṇḍeya uvāca: sādhu sādhu mahābhāga yatpṛṣṭo 'haṃ tvayādhunā / śṛṇuṣvaikamanā bhūtvā kāverīphalam uttamam
अस्ति यक्षो महासत्त्वः कुबेरोनाम विश्रुतः । सो ऽपि तीर्थप्रभावेन राजन्यक्षाधिपो ऽभवत्
asti yakṣo mahāsattvaḥ kuberonāma viśrutaḥ / so 'pi tīrthaprabhāvena rājanyakṣādhipo 'bhavat
तच्छृणुष्व विधानेन भक्त्या परमया नृप । सिद्धिं प्राप्तो महाभाग कावेरीसङ्गमेन तु
tacchṛṇuṣva vidhānena bhaktyā paramayā nṛpa / siddhiṃ prāpto mahābhāga kāverīsaṅgamena tu
कावेर्या नर्मदायास् तु सङ्गमे लोकविश्रुते । तत्र स्नात्वा शुचिर्भूत्वा कुबेरः सत्यविक्रमः
kāveryā narmadāyās tu saṅgame lokaviśrute / tatra snātvā śucirbhūtvā kuberaḥ satyavikramaḥ
विधिवन्नियमं कृत्वा शास्त्रयुक्त्या नरोत्तम । आराधयन्महादेवमेकचित्तः सनातनम्
vidhivanniyamaṃ kṛtvā śāstrayuktyā narottama / ārādhayanmahādevamekacittaḥ sanātanam
एकाहारो वसन्मासं तथा षष्ठाह्नकालिकः । पक्षोपवासी न्यवसत् कंचित् कालं नृपोत्तम
ekāhāro vasanmāsaṃ tathā ṣaṣṭhāhnakālikaḥ / pakṣopavāsī nyavasat kaṃcit kālaṃ nṛpottama
मूलशाकफलैश्चान्यं कालं नयति बुद्धिमान् । किंचित्कालं वसंस्तत्र तीर्थे शैवालभोजनः
mūlaśākaphalaiścānyaṃ kālaṃ nayati buddhimān / kiṃcitkālaṃ vasaṃstatra tīrthe śaivālabhojanaḥ
पराकेणानयत्कालं कृच्छ्रेणापि च मानद । चान्द्रायणेन चाप्यन्यमन्यं वाय्वम्बुभोजनः
parākeṇānayatkālaṃ kṛcchreṇāpi ca mānada / cāndrāyaṇena cāpyanyamanyaṃ vāyvambubhojanaḥ
एवं तत्र नरश्रेष्ठ कामरागविवर्जितः । स्थितो वर्षशतं साग्रं कर्षयन्स्वं तथा वपुः
evaṃ tatra naraśreṣṭha kāmarāgavivarjitaḥ / sthito varṣaśataṃ sāgraṃ karṣayansvaṃ tathā vapuḥ
ततो वर्षशतस्यान्ते देवदेवो महेश्वरः । तुष्टस्तु परया भक्त्या तमुवाच हसन्निव
tato varṣaśatasyānte devadevo maheśvaraḥ / tuṣṭastu parayā bhaktyā tamuvāca hasanniva
भोभो यक्ष महासत्त्व वरं वरय सुव्रत । परितुष्टो ऽस्मि ते भक्त्या तव दास्ये यथेप्सितम्
bhobho yakṣa mahāsattva varaṃ varaya suvrata / parituṣṭo 'smi te bhaktyā tava dāsye yathepsitam
यक्ष उवाच: यदि तुष्टो ऽसि देवेश उमया सह शङ्कर । अद्यप्रभृति सर्वेषां यक्षाणामधिपो भवे
yakṣa uvāca: yadi tuṣṭo 'si deveśa umayā saha śaṅkara / adyaprabhṛti sarveṣāṃ yakṣāṇāmadhipo bhave
अक्षयश्चाव्ययश्चैव तव भक्तिपुरःसरः । धर्मे मतिं च मे नित्यं ददस्व परमेश्वर
akṣayaścāvyayaścaiva tava bhaktipuraḥsaraḥ / dharme matiṃ ca me nityaṃ dadasva parameśvara
ईश्वर उवाच: यत्त्वया प्रार्थितं सर्वं फलं धर्मस्य तत्तथा । इत्येवमुक्त्वा तं तत्र जगामादर्शनं हरः
īśvara uvāca: yattvayā prārthitaṃ sarvaṃ phalaṃ dharmasya tattathā / ityevamuktvā taṃ tatra jagāmādarśanaṃ haraḥ
सो ऽपि स्नात्वा विधानेन संतर्प्य पितृदेवताः । आमन्त्रयित्वा तत्तीर्थं कृतार्थश्च गृहं ययौ
so 'pi snātvā vidhānena saṃtarpya pitṛdevatāḥ / āmantrayitvā tattīrthaṃ kṛtārthaśca gṛhaṃ yayau
पूजितस्तत्र यक्षैस्तु सो ऽभिषिक्तो विधानतः । चकार विपुलं तत्र राज्यमीप्सितमुत्तमम्
pūjitastatra yakṣaistu so 'bhiṣikto vidhānataḥ / cakāra vipulaṃ tatra rājyamīpsitamuttamam
तत्र चान्ये सुराः सिद्धा यक्षगन्धर्वकिंनराः । गणाश्चाप्सरसां तत्र ऋषयश्च तथानघ
tatra cānye surāḥ siddhā yakṣagandharvakiṃnarāḥ / gaṇāścāpsarasāṃ tatra ṛṣayaśca tathānagha
कावेरीसङ्गमं तेन सर्वपापहरं विदुः । स्वर्गाणामपि सर्वेषां द्वारमेतद्युधिष्ठिर
kāverīsaṅgamaṃ tena sarvapāpaharaṃ viduḥ / svargāṇāmapi sarveṣāṃ dvārametadyudhiṣṭhira
ते धन्यास्ते महात्मानस्तेषां जन्म सुजीवितम् । कावेरीसङ्गमे स्नात्वा यैर्दत्तं हि तिलोदकम्
te dhanyāste mahātmānasteṣāṃ janma sujīvitam / kāverīsaṅgame snātvā yairdattaṃ hi tilodakam
दश पूर्वे परे तात मातृतः पितृतस्तथा । पितरः पितामहास्तेन उद्धृता नरकार्णवात्
daśa pūrve pare tāta mātṛtaḥ pitṛtastathā / pitaraḥ pitāmahāstena uddhṛtā narakārṇavāt
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन तत्र स्नायीत मानवः । अर्चयेदीश्वरं देवं यदीच्छेच्छाश्वतीं गतिम्
tasmātsarvaprayatnena tatra snāyīta mānavaḥ / arcayedīśvaraṃ devaṃ yadīcchecchāśvatīṃ gatim
कावेरीसङ्गमे राजन्स्नानदानार्चनं नरैः । कृतं भक्त्या नरश्रेष्ठ अश्वमेधाधिकं फलम्
kāverīsaṅgame rājansnānadānārcanaṃ naraiḥ / kṛtaṃ bhaktyā naraśreṣṭha aśvamedhādhikaṃ phalam
होमेन चाक्षयः स्वर्गो जपादायुर्विवर्धते । ध्यानतो नित्यमायाति पदं शिवकलात्मकम्
homena cākṣayaḥ svargo japādāyurvivardhate / dhyānato nityamāyāti padaṃ śivakalātmakam
अग्निप्रवेशं यः कुर्यात् तस्मिंस् तीर्थे नरेश्वर । अग्निलोके वसेत्तावद्यावदाभूतसम्प्लवम्
agnipraveśaṃ yaḥ kuryāt tasmiṃs tīrthe nareśvara / agniloke vasettāvadyāvadābhūtasamplavam
अनाशकं तु यः कुर्यात् तस्मिंस्तीर्थे नराधिप । तस्य पुण्यफलं यद्वै तच्छृणुष्व नरोत्तम
anāśakaṃ tu yaḥ kuryāt tasmiṃstīrthe narādhipa / tasya puṇyaphalaṃ yadvai tacchṛṇuṣva narottama
गन्धर्वाप्सरःसंकीर्णे विमाने सूर्यसन्निभे । वीज्यमानो वरस्त्रीभिर्दैवतैः सह मोदते
gandharvāpsaraḥsaṃkīrṇe vimāne sūryasannibhe / vījyamāno varastrībhirdaivataiḥ saha modate
षष्टिवर्षसहस्राणि षष्टिवर्षशतानि च । क्रीडते रुद्रलोकस्थस्तदन्ते भुवि चागतः
ṣaṣṭivarṣasahasrāṇi ṣaṣṭivarṣaśatāni ca / krīḍate rudralokasthastadante bhuvi cāgataḥ
भोगवान्दानशीलश्च जायते पृथिवीपतिः । आधिशोकविनिर्मुक्तो जीवेच्च शरदां शतम्
bhogavāndānaśīlaśca jāyate pṛthivīpatiḥ / ādhiśokavinirmukto jīvecca śaradāṃ śatam
एवं गुणगणाकीर्णा कावेरी सा सरिन्नृप । त्रिषु लोकेषु विख्याता नर्मदासङ्गमे सदा
evaṃ guṇagaṇākīrṇā kāverī sā sarinnṛpa / triṣu lokeṣu vikhyātā narmadāsaṅgame sadā
जितवाक्कायचित्ताश्च ध्येयध्यानरतास् तथा । कावेरीसङ्गमे तात ते ऽपि मोक्षमवाप्नुयुः
jitavākkāyacittāśca dhyeyadhyānaratās tathā / kāverīsaṅgame tāta te 'pi mokṣamavāpnuyuḥ
शृणु ते ऽन्यत्प्रवक्ष्यामि आश्चर्यं नृपसत्तम । त्रिषु लोकेषु का त्वन्या दृश्यते सरिता समा
śṛṇu te 'nyatpravakṣyāmi āścaryaṃ nṛpasattama / triṣu lokeṣu kā tvanyā dṛśyate saritā samā
लब्धं यैर् नर्मदातोयं ये च कुर्युः प्रदक्षिणम् । ये पिबन्ति जलं तत्र ते पुण्या नात्र संशयः
labdhaṃ yair narmadātoyaṃ ye ca kuryuḥ pradakṣiṇam / ye pibanti jalaṃ tatra te puṇyā nātra saṃśayaḥ
न तेषां सन्ततिच्छेदो दश जन्मानि पञ्च च । तेषां पापं विलीयेत हिमं सूर्योदये यथा
na teṣāṃ santaticchedo daśa janmāni pañca ca / teṣāṃ pāpaṃ vilīyeta himaṃ sūryodaye yathā
गङ्गायमुनसङ्गे वै यत्फलं लभते नरः । तत्फलं लभते मर्त्यः कावेरीस्नानमाचरन्
gaṅgāyamunasaṅge vai yatphalaṃ labhate naraḥ / tatphalaṃ labhate martyaḥ kāverīsnānamācaran
भौमे तु भूतजायोगे व्यतीपाते च संक्रमे । राहुसोमसमायोगे तदेवाष्टगुणं स्मृतम्
bhaume tu bhūtajāyoge vyatīpāte ca saṃkrame / rāhusomasamāyoge tadevāṣṭaguṇaṃ smṛtam
अशीतिश्च यवाः प्रोक्ता गङ्गायामुनसङ्गमे । कावेरीनर्मदायोगे तदेवाष्टगुणं स्मृतम्
aśītiśca yavāḥ proktā gaṅgāyāmunasaṅgame / kāverīnarmadāyoge tadevāṣṭaguṇaṃ smṛtam
गङ्गा षष्टिसहस्रैस्तु क्षेत्रपालैः प्रपूज्यते । तदर्धैर् अन्यतीर्थानि रक्षन्ते नात्र संशयः
gaṅgā ṣaṣṭisahasraistu kṣetrapālaiḥ prapūjyate / tadardhair anyatīrthāni rakṣante nātra saṃśayaḥ
अमरेश्वरे तु सरितां ये योगाः परिकीर्तिताः । ते त्वशीतिसहस्रैस्तु क्षेत्रपालैस्तु रक्षिताः
amareśvare tu saritāṃ ye yogāḥ parikīrtitāḥ / te tvaśītisahasraistu kṣetrapālaistu rakṣitāḥ
तथामरेश्वरे याम्ये लिङ्गं वै चपलेश्वरम् । द्वितीयं चण्डहस्ताख्यं द्वे लिङ्गे तीर्थरक्षके
tathāmareśvare yāmye liṅgaṃ vai capaleśvaram / dvitīyaṃ caṇḍahastākhyaṃ dve liṅge tīrtharakṣake
शिवेन स्थापिते पूर्वं कावेर्याद्यभिरक्षके । लक्षेण रक्षिता देवी नर्मदा बहुकल्पगा
śivena sthāpite pūrvaṃ kāveryādyabhirakṣake / lakṣeṇa rakṣitā devī narmadā bahukalpagā
धनुषां षष्ट्यभियुतैः पुरुषैरीशयोजितैः । ओं कारशतसाहस्रैः पर्वतश्चाभिरक्षितः
dhanuṣāṃ ṣaṣṭyabhiyutaiḥ puruṣairīśayojitaiḥ / oṃ kāraśatasāhasraiḥ parvataścābhirakṣitaḥ
अन्यदेशकृतं पापम् अस्मिन् क्षेत्रे विनश्यति । अस्मिंस्तीर्थे कृतं पापं वज्रलेपो भविष्यति
anyadeśakṛtaṃ pāpam asmin kṣetre vinaśyati / asmiṃstīrthe kṛtaṃ pāpaṃ vajralepo bhaviṣyati
एषा ते कथिता तात कावेरी सरितां वरा । रुद्रदेहसमुत्पन्ना तेन पुण्या सरिद्वरा
eṣā te kathitā tāta kāverī saritāṃ varā / rudradehasamutpannā tena puṇyā saridvarā