Aṃśa 1 · Chapter 13

ध्रुवाच् छिष्टिं च भव्यं च भव्याच् छंभुर् व्यजायत शिष्टेर् आधत्त सुच्छाया पञ्च पुत्रान् अकल्मषान् ॥

dhruvāc chiṣṭiṃ ca bhavyaṃ ca bhavyāc chaṃbhur vyajāyata śiṣṭer ādhatta succhāyā pañca putrān akalmaṣān //

रिपुं रिपुञ्जयं विप्रं वृकलं वृकतेजसम् रिपोर् आधत्त बृहती चाक्षुषं सर्वतेजसम् ॥

ripuṃ ripuñjayaṃ vipraṃ vṛkalaṃ vṛkatejasam ripor ādhatta bṛhatī cākṣuṣaṃ sarvatejasam //

अजीजनत् पुष्करिण्यां वारुण्यां चाक्षुषो मनुम् प्रजापतेर् आत्मजायां वीरणस्य महात्मनः ॥

ajījanat puṣkariṇyāṃ vāruṇyāṃ cākṣuṣo manum prajāpater ātmajāyāṃ vīraṇasya mahātmanaḥ //

मनोर् अजायन्त दश नड्वलायां महौजसः कन्यायां तपतां श्रेष्ठ वैराजस्य प्रजापतेः ॥

manor ajāyanta daśa naḍvalāyāṃ mahaujasaḥ kanyāyāṃ tapatāṃ śreṣṭha vairājasya prajāpateḥ //

कुरुः पुरुः शतद्युम्नस् तपस्वी सत्यवाञ् छुचिः अग्निष्टुद् अतिरात्रश् च सुद्युम्नश् चेति ते नव अभिमन्युश् च दशमो नड्वलायां महौजसः ॥

kuruḥ puruḥ śatadyumnas tapasvī satyavāñ chuciḥ agniṣṭud atirātraś ca sudyumnaś ceti te nava abhimanyuś ca daśamo naḍvalāyāṃ mahaujasaḥ //

कुरोर् अजनयत् पुत्रान् षड् आग्नेयी महाप्रभान् अङ्गं सुमनसं ख्यातिं क्रतुम् अङ्गिरसं शिबिम् ॥

kuror ajanayat putrān ṣaḍ āgneyī mahāprabhān aṅgaṃ sumanasaṃ khyātiṃ kratum aṅgirasaṃ śibim //

अङ्गात् सुनीथापत्यं वै वेनम् एकम् अजायत प्रजार्थम् ऋषयस् तस्य ममन्थुर् दक्षिणं करम् ॥

aṅgāt sunīthāpatyaṃ vai venam ekam ajāyata prajārtham ṛṣayas tasya mamanthur dakṣiṇaṃ karam //

वेनस्य पाणौ मथिते संबभूव महामुने वैन्यो नाम महीपालो यः पृथुः परिकीर्त्यते ॥

venasya pāṇau mathite saṃbabhūva mahāmune vainyo nāma mahīpālo yaḥ pṛthuḥ parikīrtyate //

येन दुग्धा मही पूर्वं प्रजानां हितकारणात् ॥

yena dugdhā mahī pūrvaṃ prajānāṃ hitakāraṇāt //

किमर्थं मथितः पाणिर् वेनस्य परमर्षिभिः यत्र जज्ञे महावीर्यः स पृथुर् मुनिसत्तम ॥

kimarthaṃ mathitaḥ pāṇir venasya paramarṣibhiḥ yatra jajñe mahāvīryaḥ sa pṛthur munisattama //

सुनीथा नाम या कन्या मृत्योः प्रथमजाभवत् अङ्गस्य भार्या सा दत्ता तस्यां वेनो व्यजायत ॥

sunīthā nāma yā kanyā mṛtyoḥ prathamajābhavat aṅgasya bhāryā sā dattā tasyāṃ veno vyajāyata //

स मातामहदोषेण तेन मृत्योः सुतात्मजः निसर्गाद् एव मैत्रेय दुष्टभावो व्यजायत ॥

sa mātāmahadoṣeṇa tena mṛtyoḥ sutātmajaḥ nisargād eva maitreya duṣṭabhāvo vyajāyata //

अभिषिक्तो यदा राज्ये स वेनः परमर्षिभिः घोषयाम् आस स तदा पृथिव्यां पृथिवीपतिः ॥

abhiṣikto yadā rājye sa venaḥ paramarṣibhiḥ ghoṣayām āsa sa tadā pṛthivyāṃ pṛthivīpatiḥ //

न यष्टव्यं न होतव्यं न दातव्यं कथंचन भोक्ता यज्ञस्य कस् त्व् अन्यो ह्य् अहं यज्ञपतिः प्रभुः ॥

na yaṣṭavyaṃ na hotavyaṃ na dātavyaṃ kathaṃcana bhoktā yajñasya kas tv anyo hy ahaṃ yajñapatiḥ prabhuḥ //

ततस् तम् ऋषयः पूर्वं संपूज्य पृथिवीपतिम् ऊचुः सामकलं सम्यङ् मैत्रेय समुपस्थिताः ॥

tatas tam ṛṣayaḥ pūrvaṃ saṃpūjya pṛthivīpatim ūcuḥ sāmakalaṃ samyaṅ maitreya samupasthitāḥ //

भो भो राजञ् छृणुष्व त्वं यद् वदामस् तव प्रभो राज्यदेहोपकाराय प्रजानां च हितं परम् ॥

bho bho rājañ chṛṇuṣva tvaṃ yad vadāmas tava prabho rājyadehopakārāya prajānāṃ ca hitaṃ param //

दीर्घसत्रेण देवेशं सर्वयज्ञेश्वरं हरिम् पूजयिष्याम भद्रं ते तत्रांशस् ते भविष्यति ॥

dīrghasatreṇa deveśaṃ sarvayajñeśvaraṃ harim pūjayiṣyāma bhadraṃ te tatrāṃśas te bhaviṣyati //

यज्ञेन यज्ञपुरुषो विष्णुः संप्रीणितो नृप अस्माभिर् भवतः कामान् सर्वान् एव प्रदास्यति ॥

yajñena yajñapuruṣo viṣṇuḥ saṃprīṇito nṛpa asmābhir bhavataḥ kāmān sarvān eva pradāsyati //

यज्ञैर् यज्ञेश्वरो येषां राष्ट्रे संपूज्यते हरिः तेषां सर्वेप्सितावाप्तिं ददाति नृप भूभृताम् ॥

yajñair yajñeśvaro yeṣāṃ rāṣṭre saṃpūjyate hariḥ teṣāṃ sarvepsitāvāptiṃ dadāti nṛpa bhūbhṛtām //

मत्तः को ऽभ्यधिको ऽन्यो ऽस्ति कश् चाराध्यो ममापरः को ऽयं हरिर् इति ख्यातो यो वै यज्ञेश्वरो मतः ॥

mattaḥ ko 'bhyadhiko 'nyo 'sti kaś cārādhyo mamāparaḥ ko 'yaṃ harir iti khyāto yo vai yajñeśvaro mataḥ //

ब्रह्मा जनार्दनः शंभुर् इन्द्रो वायुर् यमो रविः हुतभुग् वरुणो धाता पूषा भूमिर् निशाकरः ॥

brahmā janārdanaḥ śaṃbhur indro vāyur yamo raviḥ hutabhug varuṇo dhātā pūṣā bhūmir niśākaraḥ //

एते चान्ये च ये देवाः शापानुग्रहकारिणः नृपस्यैते शरीरस्थाः सर्वदेवमयो नृपः ॥

ete cānye ca ye devāḥ śāpānugrahakāriṇaḥ nṛpasyaite śarīrasthāḥ sarvadevamayo nṛpaḥ //

एतज् ज्ञात्वा मयाज्ञप्तं यद् यथा क्रियतां तथा न दातव्यं न होतव्यं न यष्टव्यं च भो द्विजाः ॥

etaj jñātvā mayājñaptaṃ yad yathā kriyatāṃ tathā na dātavyaṃ na hotavyaṃ na yaṣṭavyaṃ ca bho dvijāḥ //

भर्तृशुश्रूषणं धर्मो यथा स्त्रीणां परो मतः ममाज्ञापालनं धर्मो भवतां च तथा द्विजाः ॥

bhartṛśuśrūṣaṇaṃ dharmo yathā strīṇāṃ paro mataḥ mamājñāpālanaṃ dharmo bhavatāṃ ca tathā dvijāḥ //

देह्य् अनुज्ञां महाराज मा धर्मो यातु संक्षयम् हविषां परिणामो ऽयं यद् एतद् अखिलं जगत् ॥

dehy anujñāṃ mahārāja mā dharmo yātu saṃkṣayam haviṣāṃ pariṇāmo 'yaṃ yad etad akhilaṃ jagat //

इति विज्ञाप्यमानो ऽपि स वेनः परमर्षिभिः पापो ददाति नानुज्ञां तदा प्रोक्तः पुनः पुनः ॥

iti vijñāpyamāno 'pi sa venaḥ paramarṣibhiḥ pāpo dadāti nānujñāṃ tadā proktaḥ punaḥ punaḥ //

ततस् ते मुनयः सर्वे कोपामर्षसमन्विताः हन्यतां हन्यतां पाप इत्य् ऊचुस् ते परस्परम् ॥

tatas te munayaḥ sarve kopāmarṣasamanvitāḥ hanyatāṃ hanyatāṃ pāpa ity ūcus te parasparam //

यो यज्ञपुरुषं विष्णुम् अनादिनिधनं प्रभुम् विनिन्दत्य् अधमाचारो न स योग्यो भुवः पतिः ॥

yo yajñapuruṣaṃ viṣṇum anādinidhanaṃ prabhum vinindaty adhamācāro na sa yogyo bhuvaḥ patiḥ //

इत्य् उक्त्वा मन्त्रपूतैस् तैः कुशैर् मुनिगणा नृपम् निजघ्नुर् निहतं पूर्वं भगवन्निन्दनादिना ॥

ity uktvā mantrapūtais taiḥ kuśair munigaṇā nṛpam nijaghnur nihataṃ pūrvaṃ bhagavannindanādinā //

ततश् च मुनयो रेणुं ददृशुः सर्वतो द्विज किम् एतद् इति चासन्नं पप्रच्छुस् ते जनं तदा ॥

tataś ca munayo reṇuṃ dadṛśuḥ sarvato dvija kim etad iti cāsannaṃ papracchus te janaṃ tadā //

आख्यातं च जनैस् तेषां चौरीभूतैर् अराजके राष्ट्रे तु लोकैर् आरब्धं परस्वादानम् आतुरैः ॥

ākhyātaṃ ca janais teṣāṃ caurībhūtair arājake rāṣṭre tu lokair ārabdhaṃ parasvādānam āturaiḥ //

तेषाम् उदीर्णवेगानां चौराणां मुनिसत्तमाः सुमहान् दृश्यते रेणुः परवित्तापहारिणाम् ॥

teṣām udīrṇavegānāṃ caurāṇāṃ munisattamāḥ sumahān dṛśyate reṇuḥ paravittāpahāriṇām //

ततः संमन्त्र्य ते सर्वे मुनयस् तस्य भूभृतः ममन्थुर् ऊरुं पुत्रार्थम् अनपत्यस्य यत्नतः ॥

tataḥ saṃmantrya te sarve munayas tasya bhūbhṛtaḥ mamanthur ūruṃ putrārtham anapatyasya yatnataḥ //

मथ्यतश् च समुत्तस्थौ तस्योरोः पुरुषः किल दग्धस्थूणाप्रतीकाशः खर्वटास्यो ऽतिह्रस्वकः ॥

mathyataś ca samuttasthau tasyoroḥ puruṣaḥ kila dagdhasthūṇāpratīkāśaḥ kharvaṭāsyo 'tihrasvakaḥ //

किं करोमीति तान् सर्वान् विप्रान् आह त्वरान्वितः निषीदेति तम् ऊचुस् ते निषादस् तेन सो ऽभवत् ॥

kiṃ karomīti tān sarvān viprān āha tvarānvitaḥ niṣīdeti tam ūcus te niṣādas tena so 'bhavat //

ततस् तत्संभवा जाता विन्ध्यशैलनिवासिनः निषादा मुनिशार्दूल पापकर्मोपलक्षणाः ॥

tatas tatsaṃbhavā jātā vindhyaśailanivāsinaḥ niṣādā muniśārdūla pāpakarmopalakṣaṇāḥ //

तेन द्वारेण तत् पापं निष्क्रान्तं तस्य भूपतेः निषादास् ते ततो जाता वेनकल्मषनाशनाः ॥

tena dvāreṇa tat pāpaṃ niṣkrāntaṃ tasya bhūpateḥ niṣādās te tato jātā venakalmaṣanāśanāḥ //

ततो ऽस्य दक्षिणं हस्तं ममन्थुस् ते द्विजोत्तमाः ॥

tato 'sya dakṣiṇaṃ hastaṃ mamanthus te dvijottamāḥ //

मथ्यमाने च तत्राभूत् पृथुर् वैन्यः प्रतापवान् दीप्यमानः स्ववपुषा साक्षाद् अग्निर् इव ज्वलन् ॥

mathyamāne ca tatrābhūt pṛthur vainyaḥ pratāpavān dīpyamānaḥ svavapuṣā sākṣād agnir iva jvalan //

आद्यम् आजगवं नाम खात् पपात ततो धनुः शराश् च दिव्या नभसः कवचं च पपात ह ॥

ādyam ājagavaṃ nāma khāt papāta tato dhanuḥ śarāś ca divyā nabhasaḥ kavacaṃ ca papāta ha //

तस्मिञ् जाते तु भूतानि संप्रहृष्टानि सर्वशः ॥

tasmiñ jāte tu bhūtāni saṃprahṛṣṭāni sarvaśaḥ //

सत्पुत्रेण च जातेन वेनो ऽपि त्रिदिवं ययौ पुन्नाम्नो नरकात् त्रातः स तेन सुमहात्मना ॥

satputreṇa ca jātena veno 'pi tridivaṃ yayau punnāmno narakāt trātaḥ sa tena sumahātmanā //

तं समुद्राश् च नद्यश् च रत्नान्य् आदाय सर्वशः तोयानि चाभिषेकार्थं सर्वाण्य् एवोपतस्थिरे ॥

taṃ samudrāś ca nadyaś ca ratnāny ādāya sarvaśaḥ toyāni cābhiṣekārthaṃ sarvāṇy evopatasthire //

पितामहश् च भगवान् देवैर् आङ्गिरसैः सह स्थावराणि च भूतानि जङ्गमानि च सर्वशः समागम्य तदा वैन्यम् अभ्यषिञ्चन् नराधिपम् ॥

pitāmahaś ca bhagavān devair āṅgirasaiḥ saha sthāvarāṇi ca bhūtāni jaṅgamāni ca sarvaśaḥ samāgamya tadā vainyam abhyaṣiñcan narādhipam //

हस्ते तु दक्षिणे चक्रं दृष्ट्वा तस्य पितामहः विष्णोर् अंशं पृथुं मत्वा परितोषं परं ययौ ॥

haste tu dakṣiṇe cakraṃ dṛṣṭvā tasya pitāmahaḥ viṣṇor aṃśaṃ pṛthuṃ matvā paritoṣaṃ paraṃ yayau //

विष्णुचिह्नं करे चक्रं सर्वेषां चक्रवर्तिनाम् भवत्य् अव्याहतो यस्य प्रभावस् त्रिदशैर् अपि ॥

viṣṇucihnaṃ kare cakraṃ sarveṣāṃ cakravartinām bhavaty avyāhato yasya prabhāvas tridaśair api //

महता राजराज्येन पृथुर् वैन्यः प्रतापवान् सो ऽभिषिक्तो महातेजा विधिवद् धर्मकोविदैः ॥

mahatā rājarājyena pṛthur vainyaḥ pratāpavān so 'bhiṣikto mahātejā vidhivad dharmakovidaiḥ //

पित्रापरञ्जितास् तस्य प्रजास् तेनानुरञ्जिताः अनुरागात् ततस् तस्य नाम राजेत्य् अजायत ॥

pitrāparañjitās tasya prajās tenānurañjitāḥ anurāgāt tatas tasya nāma rājety ajāyata //

आपस् तस्तम्भिरे चास्य समुद्रम् अभियास्यतः पर्वताश् च ददुर् मार्गं ध्वजभङ्गश् च नाभवत् ॥

āpas tastambhire cāsya samudram abhiyāsyataḥ parvatāś ca dadur mārgaṃ dhvajabhaṅgaś ca nābhavat //

अकृष्टपच्या पृथिवी सिद्ध्यन्त्य् अन्नानि चिन्तया सर्वकामदुघा गावः पुटके पुटके मधु ॥

akṛṣṭapacyā pṛthivī siddhyanty annāni cintayā sarvakāmadughā gāvaḥ puṭake puṭake madhu //

तस्य वै जातमात्रस्य यज्ञे पैतामहे शुभे सूतः सूत्यां समुत्पन्नः सौत्ये ऽहनि महामतिः ॥

tasya vai jātamātrasya yajñe paitāmahe śubhe sūtaḥ sūtyāṃ samutpannaḥ sautye 'hani mahāmatiḥ //

तस्मिन्न् एव महायज्ञो जज्ञे प्राज्ञो ऽथ मागधः प्रोक्तौ तदा मुनिवरैस् ताव् उभौ सूतमागधौ ॥

tasminn eva mahāyajño jajñe prājño 'tha māgadhaḥ proktau tadā munivarais tāv ubhau sūtamāgadhau //

स्तूयताम् एष नृपतिः पृथुर् वैन्यः प्रतापवान् कर्मैतद् अनुरूपं च पात्रं स्तोत्रस्य चाप्य् अयम् ॥

stūyatām eṣa nṛpatiḥ pṛthur vainyaḥ pratāpavān karmaitad anurūpaṃ ca pātraṃ stotrasya cāpy ayam //

ततस् ताव् ऊचतुर् विप्रान् सर्वान् एव कृताञ्जली अद्यजातस्य नो कर्म ज्ञायते ऽस्य महीपतेः ॥

tatas tāv ūcatur viprān sarvān eva kṛtāñjalī adyajātasya no karma jñāyate 'sya mahīpateḥ //

गुणा न चास्य ज्ञायन्ते न चास्य प्रथितं यशः स्तोत्रं किमाश्रयं त्व् अस्य कार्यम् अस्माभिर् उच्यताम् ॥

guṇā na cāsya jñāyante na cāsya prathitaṃ yaśaḥ stotraṃ kimāśrayaṃ tv asya kāryam asmābhir ucyatām //

करिष्यत्य् एष यत् कर्म चक्रवर्ती महाबलः गुणा भविष्या ये चास्य तैर् अयं स्तूयतां नृपः ॥

kariṣyaty eṣa yat karma cakravartī mahābalaḥ guṇā bhaviṣyā ye cāsya tair ayaṃ stūyatāṃ nṛpaḥ //

ततः स नृपतिस् तोषं तच् छ्रुत्वा परमं ययौ सद्गुणैः श्लाघ्यताम् एति स्तव्याश् चाभ्यां गुणा मम ॥

tataḥ sa nṛpatis toṣaṃ tac chrutvā paramaṃ yayau sadguṇaiḥ ślāghyatām eti stavyāś cābhyāṃ guṇā mama //

तस्माद् यद् अत्र स्तोत्रे मे गुणनिर्वर्णनं त्व् इमौ करिष्येते करिष्यामि तद् एवाहं समाहितः ॥

tasmād yad atra stotre me guṇanirvarṇanaṃ tv imau kariṣyete kariṣyāmi tad evāhaṃ samāhitaḥ //

यद् इमौ वर्जनीयं च किंचिद् अत्र वदिष्यतः तद् अहं वर्जयिष्यामीत्य् एवं चक्रे मतिं नृपः ॥

yad imau varjanīyaṃ ca kiṃcid atra vadiṣyataḥ tad ahaṃ varjayiṣyāmīty evaṃ cakre matiṃ nṛpaḥ //

अथ तौ चक्रतुः स्तोत्रं पृथोर् वैन्यस्य धीमतः भविष्यैः कर्मभिः सम्यक् सुस्वरौ सूतमागधौ ॥

atha tau cakratuḥ stotraṃ pṛthor vainyasya dhīmataḥ bhaviṣyaiḥ karmabhiḥ samyak susvarau sūtamāgadhau //

सत्यवाग् दानशीलो ऽयं सत्यसन्धो नरेश्वरः ह्रीमान् मैत्रः क्षमाशीलो विक्रान्तो दुष्टशासनः ॥

satyavāg dānaśīlo 'yaṃ satyasandho nareśvaraḥ hrīmān maitraḥ kṣamāśīlo vikrānto duṣṭaśāsanaḥ //

धर्मज्ञाश् च कृतज्ञाश् च दयावान् प्रियभाषकः मान्यान् मानयिता यज्वा ब्रह्मण्यः साधुवत्सलः ॥

dharmajñāś ca kṛtajñāś ca dayāvān priyabhāṣakaḥ mānyān mānayitā yajvā brahmaṇyaḥ sādhuvatsalaḥ //

समः शत्रौ च मित्रे च व्यवहारस्थितौ नृपः ॥

samaḥ śatrau ca mitre ca vyavahārasthitau nṛpaḥ //

सूतेनोक्तान् गुणान् इत्थं स तदा मागधेन च चकार हृदि तादृक् च कर्मणा कृतवान् असौ ॥

sūtenoktān guṇān itthaṃ sa tadā māgadhena ca cakāra hṛdi tādṛk ca karmaṇā kṛtavān asau //

ततः स पृथिवीपालः पालयन् वसुधाम् इमाम् इयाज विविधैर् यज्ञैर् महद्भिर् भूरिदक्षिणैः ॥

tataḥ sa pṛthivīpālaḥ pālayan vasudhām imām iyāja vividhair yajñair mahadbhir bhūridakṣiṇaiḥ //

तं प्रजाः पृथिवीनाथम् उपतस्थुः क्षुधार्दिताः ओषधीषु प्रणष्टासु तस्मिन् काले ह्य् अराजके तम् ऊचुस् तेन ताः पृष्टास् तत्रागमनकारणम् ॥

taṃ prajāḥ pṛthivīnātham upatasthuḥ kṣudhārditāḥ oṣadhīṣu praṇaṣṭāsu tasmin kāle hy arājake tam ūcus tena tāḥ pṛṣṭās tatrāgamanakāraṇam //

अराजके नृपश्रेष्ठ धरित्र्या सकलौषधीः ग्रस्तास् ततः क्षयं यान्ति प्रजाः सर्वाः प्रजेश्वर ॥

arājake nṛpaśreṣṭha dharitryā sakalauṣadhīḥ grastās tataḥ kṣayaṃ yānti prajāḥ sarvāḥ prajeśvara //

त्वं नो वृत्तिप्रदो धात्रा प्रजापालो निरूपितः देहि नः क्षुत्परीतानां प्रजानां जीवनौषधीः ॥

tvaṃ no vṛttiprado dhātrā prajāpālo nirūpitaḥ dehi naḥ kṣutparītānāṃ prajānāṃ jīvanauṣadhīḥ //

ततो ऽथ नृपतिर् दिव्यम् आदायाजगवं धनुः शरांश् च दिव्यान् कुपितः सो ऽन्वधावद् वसुंधराम् ॥

tato 'tha nṛpatir divyam ādāyājagavaṃ dhanuḥ śarāṃś ca divyān kupitaḥ so 'nvadhāvad vasuṃdharām //

ततो ननाश त्वरिता गौर् भूत्वा तु वसुंधरा सा लोकान् ब्रह्मलोकादीन् संत्रासाद् अगमन् मही ॥

tato nanāśa tvaritā gaur bhūtvā tu vasuṃdharā sā lokān brahmalokādīn saṃtrāsād agaman mahī //

यत्र यत्र ययौ देवी सा तदा भूतधारिणी तत्र तत्र तु सा वैन्यं ददृशे ऽभ्युद्यतायुधम् ॥

yatra yatra yayau devī sā tadā bhūtadhāriṇī tatra tatra tu sā vainyaṃ dadṛśe 'bhyudyatāyudham //

ततस् तं प्राह वसुधा पृथुं पृथुपराक्रमम् प्रवेपमाना तद्बाणपरित्राणपरायणा ॥

tatas taṃ prāha vasudhā pṛthuṃ pṛthuparākramam pravepamānā tadbāṇaparitrāṇaparāyaṇā //

स्त्रीवधे त्वं महापापं किं नरेन्द्र न पश्यसि येन मां हन्तुम् अत्यर्थं प्रकरोषि नृपोद्यमम् ॥

strīvadhe tvaṃ mahāpāpaṃ kiṃ narendra na paśyasi yena māṃ hantum atyarthaṃ prakaroṣi nṛpodyamam //

एकस्मिन् यत्र निधनं प्रापिते दुष्टचारिणि बहूनां भवति क्षेमं तस्य पुण्यप्रदो वधः ॥

ekasmin yatra nidhanaṃ prāpite duṣṭacāriṇi bahūnāṃ bhavati kṣemaṃ tasya puṇyaprado vadhaḥ //

प्रजानाम् उपकाराय यदि मां त्वं हनिष्यसि आधारः कः प्रजानां ते नृपश्रेष्ठ भविष्यति ॥

prajānām upakārāya yadi māṃ tvaṃ haniṣyasi ādhāraḥ kaḥ prajānāṃ te nṛpaśreṣṭha bhaviṣyati //

त्वां हत्वा वसुधे बाणैर् मच्छासनपराङ्मुखीम् आत्मयोगबलेनेमा धारयिष्याम्य् अहं प्रजाः ॥

tvāṃ hatvā vasudhe bāṇair macchāsanaparāṅmukhīm ātmayogabalenemā dhārayiṣyāmy ahaṃ prajāḥ //

ततः प्रणम्य वसुधा तं भूयः प्राह पार्थिवम् प्रवेपिताङ्गी परमं साध्वसं समुपागता ॥

tataḥ praṇamya vasudhā taṃ bhūyaḥ prāha pārthivam pravepitāṅgī paramaṃ sādhvasaṃ samupāgatā //

उपायतः समारब्धाः सर्वे सिद्ध्यन्त्य् उपक्रमाः तस्माद् वदाम्य् उपायं ते तं कुरुष्व यदीच्छसि ॥

upāyataḥ samārabdhāḥ sarve siddhyanty upakramāḥ tasmād vadāmy upāyaṃ te taṃ kuruṣva yadīcchasi //

समस्ता या मया जीर्णा नरनाथ महौषधीः यदीच्छसि प्रदास्यामि ताः क्षीरपरिणामिनीः ॥

samastā yā mayā jīrṇā naranātha mahauṣadhīḥ yadīcchasi pradāsyāmi tāḥ kṣīrapariṇāminīḥ //

तस्मात् प्रजाहितार्थाय मम धर्मभृतां वर तं तु वत्सं प्रयच्छ त्वं क्षरेयं येन वत्सला ॥

tasmāt prajāhitārthāya mama dharmabhṛtāṃ vara taṃ tu vatsaṃ prayaccha tvaṃ kṣareyaṃ yena vatsalā //

समां च कुरु सर्वत्र येन क्षीरं समन्ततः वरौषधीबीजभूतं वीर सर्वत्र भावये ॥

samāṃ ca kuru sarvatra yena kṣīraṃ samantataḥ varauṣadhībījabhūtaṃ vīra sarvatra bhāvaye //

तत उत्सारयाम् आस शैलाञ् छतसहस्रशः धनुष्कोट्या तदा वैन्यस् तेन शैला विवर्धिताः ॥

tata utsārayām āsa śailāñ chatasahasraśaḥ dhanuṣkoṭyā tadā vainyas tena śailā vivardhitāḥ //

न हि पूर्वविसर्गे वै विषमे पृथिवीतले प्रविभागः पुराणां वा ग्रामाणां वा तदाभवत् ॥

na hi pūrvavisarge vai viṣame pṛthivītale pravibhāgaḥ purāṇāṃ vā grāmāṇāṃ vā tadābhavat //

न सस्यानि न गोरक्ष्यं न कृषिर् न वणिक्पथः वैन्यात् प्रभृति मैत्रेय सर्वस्यैतस्य संभवः ॥

na sasyāni na gorakṣyaṃ na kṛṣir na vaṇikpathaḥ vainyāt prabhṛti maitreya sarvasyaitasya saṃbhavaḥ //

यत्र यत्र समं त्व् अस्या भूमेर् आसीन् नराधिपः तत्र तत्र प्रजानां हि निवासं समरोचयत् ॥

yatra yatra samaṃ tv asyā bhūmer āsīn narādhipaḥ tatra tatra prajānāṃ hi nivāsaṃ samarocayat //

आहारः फलमूलानि प्रजानाम् अभवत् तदा कृच्छ्रेण महता सो ऽपि प्रणष्टास्व् ओषधीषु वै ॥

āhāraḥ phalamūlāni prajānām abhavat tadā kṛcchreṇa mahatā so 'pi praṇaṣṭāsv oṣadhīṣu vai //

स कल्पयित्वा वत्सं तु मनुं स्वायम्भुवं प्रभुम् स्वे पाणौ पृथिवीनाथो दुदोह पृथिवीं पृथुः सस्यजातानि सर्वाणि प्रजानां हितकाम्यया ॥

sa kalpayitvā vatsaṃ tu manuṃ svāyambhuvaṃ prabhum sve pāṇau pṛthivīnātho dudoha pṛthivīṃ pṛthuḥ sasyajātāni sarvāṇi prajānāṃ hitakāmyayā //

तेनान्नेन प्रजास् तात वर्तन्ते ऽद्यापि नित्यशः ॥

tenānnena prajās tāta vartante 'dyāpi nityaśaḥ //

प्राणप्रदानात् स पृथुर् यस्माद् भूमेर् अभूत् पिता ततस् तु पृथिवीसंज्ञाम् अवापाखिलधारिणी ॥

prāṇapradānāt sa pṛthur yasmād bhūmer abhūt pitā tatas tu pṛthivīsaṃjñām avāpākhiladhāriṇī //

ततश् च देवैर् मुनिभिर् दैत्यै रक्षोभिर् अद्रिभिः गन्धर्वैर् उरगैर् यक्षैः पितृभिस् तरुभिस् तथा ॥

tataś ca devair munibhir daityai rakṣobhir adribhiḥ gandharvair uragair yakṣaiḥ pitṛbhis tarubhis tathā //

तत् तत् पात्रम् उपादाय तत् तद् दुग्धं मुने पयः वत्सदोग्धृविशेषाश् च तेषां तद्योनयो ऽभवन् ॥

tat tat pātram upādāya tat tad dugdhaṃ mune payaḥ vatsadogdhṛviśeṣāś ca teṣāṃ tadyonayo 'bhavan //

सैषा धात्री विधात्री च धारिणी पोषणी तथा सर्वस्य जगतः पृथ्वी विष्णुपादतलोद्भवा ॥

saiṣā dhātrī vidhātrī ca dhāriṇī poṣaṇī tathā sarvasya jagataḥ pṛthvī viṣṇupādatalodbhavā //

एवंप्रभावः स पृथुः पुत्रो वेनस्य वीर्यवान् जज्ञे महीपतिः पूर्वं राजाभूज् जनरञ्जनात् ॥

evaṃprabhāvaḥ sa pṛthuḥ putro venasya vīryavān jajñe mahīpatiḥ pūrvaṃ rājābhūj janarañjanāt //

य इदं जन्म वैन्यस्य पृथोः संकीर्तयेन् नरः न तस्य दुष्कृतं किंचित् फलदायि प्रजायते ॥

ya idaṃ janma vainyasya pṛthoḥ saṃkīrtayen naraḥ na tasya duṣkṛtaṃ kiṃcit phaladāyi prajāyate //

दुःस्वप्नोपशमं नॄणां शृण्वतां चैतद् उत्तमम् पृथोर् जन्म प्रभावश् च करोति सततं नृणाम् ॥

duḥsvapnopaśamaṃ nṝṇāṃ śṛṇvatāṃ caitad uttamam pṛthor janma prabhāvaś ca karoti satataṃ nṛṇām //