Aṃśa 5 · Chapter 35

भूय एवाहम् इच्छामि बलभद्रस्य धीमतः श्रोतुं पराक्रमं ब्रह्मन् तन् ममाख्यातुम् अर्हसि ॥

bhūya evāham icchāmi balabhadrasya dhīmataḥ śrotuṃ parākramaṃ brahman tan mamākhyātum arhasi //

यमुनाकर्षणादीनि श्रुतानि भगवन् मया तत् कथ्यतां महाभाग यद् अन्यत् कृतवान् बलः ॥

yamunākarṣaṇādīni śrutāni bhagavan mayā tat kathyatāṃ mahābhāga yad anyat kṛtavān balaḥ //

मैत्रेय श्रूयतां कर्म यद् रामेणाभवत् कृतम् अनन्तेनाप्रमेयेन शेषेण धरणीभृता ॥

maitreya śrūyatāṃ karma yad rāmeṇābhavat kṛtam anantenāprameyena śeṣeṇa dharaṇībhṛtā //

दुर्योधनस्य तनयां स्वयंवरकृतक्षणाम् बलाद् आदत्तवान् वीरः साम्बो जाम्बवतीसुतः ॥

duryodhanasya tanayāṃ svayaṃvarakṛtakṣaṇām balād ādattavān vīraḥ sāmbo jāmbavatīsutaḥ //

ततः क्रुद्धा महावीर्याः कर्णदुर्योधनादयः भीष्मद्रोणादयश् चैनं बबन्धुर् युधि निर्जितम् ॥

tataḥ kruddhā mahāvīryāḥ karṇaduryodhanādayaḥ bhīṣmadroṇādayaś cainaṃ babandhur yudhi nirjitam //

तच् छ्रुत्वा यादवाः सर्वे क्रोधं दुर्योधनादिषु मैत्रेय चक्रुश् चक्रुश् च तान् निहन्तुं महोद्यमम् ॥

tac chrutvā yādavāḥ sarve krodhaṃ duryodhanādiṣu maitreya cakruś cakruś ca tān nihantuṃ mahodyamam //

तान् निवार्य बलः प्राह मदलोलकलाक्षरम् मोक्ष्यन्ति ते मद्वचनाद् यास्याम्य् एको हि कौरवान् ॥

tān nivārya balaḥ prāha madalolakalākṣaram mokṣyanti te madvacanād yāsyāmy eko hi kauravān //

बलदेवस् ततो गत्वा नगरं नागसाह्वयम् बाह्योपवनमध्ये ऽभून् न विवेश च तत् पुरम् ॥

baladevas tato gatvā nagaraṃ nāgasāhvayam bāhyopavanamadhye 'bhūn na viveśa ca tat puram //

बलम् आगतम् आज्ञाय भूपा दुर्योधनादयः गाम् अर्घ्यम् उदकं चैव रामाय प्रत्यवेदयन् ॥

balam āgatam ājñāya bhūpā duryodhanādayaḥ gām arghyam udakaṃ caiva rāmāya pratyavedayan //

गृहीत्वा विधिवत् सर्वं ततस् तान् आह कौरवान् आज्ञापयत्य् उग्रसेनः साम्बम् आशु विमुञ्चत ॥

gṛhītvā vidhivat sarvaṃ tatas tān āha kauravān ājñāpayaty ugrasenaḥ sāmbam āśu vimuñcata //

ततस् ते तद्वचः श्रुत्वा भीष्मद्रोणादयो द्विज कर्णदुर्योधनाद्याश् च चुक्रुधुर् द्विजसत्तम ॥

tatas te tadvacaḥ śrutvā bhīṣmadroṇādayo dvija karṇaduryodhanādyāś ca cukrudhur dvijasattama //

ऊचुश् च कुपिताः सर्वे बाह्लिकाद्याश् च कौरवाः अराज्यार्हं यदोर् वंशम् अवेक्ष्य मुसलायुधम् ॥

ūcuś ca kupitāḥ sarve bāhlikādyāś ca kauravāḥ arājyārhaṃ yador vaṃśam avekṣya musalāyudham //

भो भोः किम् एतद् भवता बलभद्रेरितं वचः आज्ञां कुरुकुलोत्थानां यादवः कः प्रदास्यति ॥

bho bhoḥ kim etad bhavatā balabhadreritaṃ vacaḥ ājñāṃ kurukulotthānāṃ yādavaḥ kaḥ pradāsyati //

उग्रसेनो ऽपि यद्य् आज्ञां कौरवाणां प्रदास्यति तद् अलं पाण्डुरैश् छत्रैर् नृपयोग्यैर् विडम्बितैः ॥

ugraseno 'pi yady ājñāṃ kauravāṇāṃ pradāsyati tad alaṃ pāṇḍuraiś chatrair nṛpayogyair viḍambitaiḥ //

तद् गच्छ बल मा वा त्वं साम्बम् अन्यायचेष्टितम् विमोक्ष्यामो न भवतो नोग्रसेनस्य शासनात् ॥

tad gaccha bala mā vā tvaṃ sāmbam anyāyaceṣṭitam vimokṣyāmo na bhavato nograsenasya śāsanāt //

प्रणतिर् या कृतास्माकं मान्यानां कुकुरान्धकैः ननाम सा कृता केयम् आज्ञा स्वामिनि भृत्यतः ॥

praṇatir yā kṛtāsmākaṃ mānyānāṃ kukurāndhakaiḥ nanāma sā kṛtā keyam ājñā svāmini bhṛtyataḥ //

गर्वम् आरोपिता यूयं समानासनभोजनैः को दोषो भवतां नीतिर् यत् प्रीत्या नावलोकिता ॥

garvam āropitā yūyaṃ samānāsanabhojanaiḥ ko doṣo bhavatāṃ nītir yat prītyā nāvalokitā //

अस्माभिर् अर्घो भवतो यो ऽयं बल निवेदितः प्रेम्णैतन् नैतद् अस्माकं कुलाद् युष्मत्कुलोचितम् ॥

asmābhir argho bhavato yo 'yaṃ bala niveditaḥ premṇaitan naitad asmākaṃ kulād yuṣmatkulocitam //

इत्य् उक्त्वा कुरवः सर्वे न मुञ्चामो हरेः सुतम् कृतैकनिश्चयास् तूर्णं विविशुर् गजसाह्वयम् ॥

ity uktvā kuravaḥ sarve na muñcāmo hareḥ sutam kṛtaikaniścayās tūrṇaṃ viviśur gajasāhvayam //

मत्तः कोपेन चाघूर्णस् ततो ऽधिक्षेपजन्मना उत्थाय पार्ष्ण्या वसुधां जघान स हलायुधः ॥

mattaḥ kopena cāghūrṇas tato 'dhikṣepajanmanā utthāya pārṣṇyā vasudhāṃ jaghāna sa halāyudhaḥ //

ततो विदारिता पृथ्वी पार्ष्णिघातान् महात्मनः आस्फोटयाम् आस तदा दिशः शब्देन पूरयन् ॥

tato vidāritā pṛthvī pārṣṇighātān mahātmanaḥ āsphoṭayām āsa tadā diśaḥ śabdena pūrayan //

उवाच चातिताम्राक्षो भृकुटीकुटिलाननः ॥

uvāca cātitāmrākṣo bhṛkuṭīkuṭilānanaḥ //

अहो मदावलेपो ऽयम् असाराणां दुरात्मनाम् कौरवाणाम् आधिपत्यम् अस्माकं किल कालजम् उग्रसेनस्य येनाज्ञां मन्यन्ते ऽद्यापि लङ्घनम् ॥

aho madāvalepo 'yam asārāṇāṃ durātmanām kauravāṇām ādhipatyam asmākaṃ kila kālajam ugrasenasya yenājñāṃ manyante 'dyāpi laṅghanam //

आज्ञां प्रतीच्छेद् धर्मेण सह देवैः शचीपतिः ॥

ājñāṃ pratīcched dharmeṇa saha devaiḥ śacīpatiḥ //

समध्यास्ते सुधर्मां ताम् उग्रसेनः शचीपतेः ॥

samadhyāste sudharmāṃ tām ugrasenaḥ śacīpateḥ //

धिङ् मनुष्यशतोच्छिष्टे तुष्टिर् एषां नृपासने पारिजाततरोः पुष्पमञ्जरीर् वनिताजनः बिभर्ति यस्य भृत्यानां सो ऽप्य् एषां न महीपतिः ॥

dhiṅ manuṣyaśatocchiṣṭe tuṣṭir eṣāṃ nṛpāsane pārijātataroḥ puṣpamañjarīr vanitājanaḥ bibharti yasya bhṛtyānāṃ so 'py eṣāṃ na mahīpatiḥ //

समस्तभूभृतां नाथ उग्रसेनः स तिष्ठतु अद्य निष्कौरवाम् उर्वीं कृत्वा यास्यामि तत्पुरीम् ॥

samastabhūbhṛtāṃ nātha ugrasenaḥ sa tiṣṭhatu adya niṣkauravām urvīṃ kṛtvā yāsyāmi tatpurīm //

कर्णं दुर्योधनं द्रोणम् अद्य भीष्मं सबाह्लिकम् दुःशासनादीन् भूरिं च भूरिश्रवसम् एव च ॥

karṇaṃ duryodhanaṃ droṇam adya bhīṣmaṃ sabāhlikam duḥśāsanādīn bhūriṃ ca bhūriśravasam eva ca //

सोमदत्तं शलं भीमम् अर्जुनं सयुधिष्ठिरम् यमजौ कौरवांश् चान्यान् हत्वा साश्वरथद्विपान् ॥

somadattaṃ śalaṃ bhīmam arjunaṃ sayudhiṣṭhiram yamajau kauravāṃś cānyān hatvā sāśvarathadvipān //

वीरम् आदाय तं साम्बं सपत्नीकं ततः पुरीम् द्वारकाम् उग्रसेनादीन् गत्वा द्रक्ष्यामि बान्धवान् ॥

vīram ādāya taṃ sāmbaṃ sapatnīkaṃ tataḥ purīm dvārakām ugrasenādīn gatvā drakṣyāmi bāndhavān //

अथवा कौरवाधानीं समस्तैः कुरुभिः सह ॥

athavā kauravādhānīṃ samastaiḥ kurubhiḥ saha //

भागीरथ्यां क्षिपाम्य् आशु नगरं नागसाह्वयम् ॥

bhāgīrathyāṃ kṣipāmy āśu nagaraṃ nāgasāhvayam //

इत्य् उक्त्वा मदरक्ताक्षः कर्षणाधोमुखं हलम् प्राकारवप्रे विन्यस्य चकर्ष मुसलायुधः ॥

ity uktvā madaraktākṣaḥ karṣaṇādhomukhaṃ halam prākāravapre vinyasya cakarṣa musalāyudhaḥ //

आघूर्णितं तत् सहसा ततो वै हस्तिनापुरम् दृष्ट्वा संक्षुब्धहृदयाश् चुक्रुशुः सर्वकौरवाः ॥

āghūrṇitaṃ tat sahasā tato vai hastināpuram dṛṣṭvā saṃkṣubdhahṛdayāś cukruśuḥ sarvakauravāḥ //

राम राम महाबाहो क्षम्यतां क्षम्यतां त्वया उपसंह्रियतां कोपः प्रसीद मुसलायुध ॥

rāma rāma mahābāho kṣamyatāṃ kṣamyatāṃ tvayā upasaṃhriyatāṃ kopaḥ prasīda musalāyudha //

एष साम्बः सपत्नीकस् तव निर्यातितो बल अविज्ञातप्रभावाणां क्षम्यताम् अपराधिनाम् ॥

eṣa sāmbaḥ sapatnīkas tava niryātito bala avijñātaprabhāvāṇāṃ kṣamyatām aparādhinām //

ततो निर्यातयाम् आसुः साम्बं पत्न्या समन्वितम् निष्क्रम्य स्वपुरात् तूर्णं कौरवा मुनिपुंगव ॥

tato niryātayām āsuḥ sāmbaṃ patnyā samanvitam niṣkramya svapurāt tūrṇaṃ kauravā munipuṃgava //

भीष्मद्रोणकृपादीनां प्रणम्य वदतां प्रियम् क्षान्तम् एव मयेत्य् आह बलो बलवतां वरः ॥

bhīṣmadroṇakṛpādīnāṃ praṇamya vadatāṃ priyam kṣāntam eva mayety āha balo balavatāṃ varaḥ //

अद्याप्य् आघूर्णिताकारं लक्ष्यते तत् पुरं द्विज एष प्रभावो रामस्य बलशौर्योपलक्षणः ॥

adyāpy āghūrṇitākāraṃ lakṣyate tat puraṃ dvija eṣa prabhāvo rāmasya balaśauryopalakṣaṇaḥ //

ततस् तु कौरवाः साम्बं संपूज्य हलिना सह प्रेषयाम् आसुर् उद्वाहधनभार्यासमन्वितम् ॥

tatas tu kauravāḥ sāmbaṃ saṃpūjya halinā saha preṣayām āsur udvāhadhanabhāryāsamanvitam //